CHÙA TĨNH LỰ
Lịch sử di tích:Chùa Tĩnh Lự có tên chữ là “Tĩnh Lự thiền tự” nằm trên núi Yên Sơn thuộc dãy núi Thiên Thai, thôn An Quang, xã Lãng Ngâm, huyện Gia Bình, là một ngôi chùa cổ, được khởi dựng vào thời Lý.
Theo sáchViệt sử lược: vào năm 1055, vua Lý Thánh Tông đã cho “xây chùa Đổng Lâm và Tĩnh Lự ở núi Đông Cứu” với quy mô cực kỳ to lớn, mang tầm vóc quốc tự. Hàng năm, vua và hoàng gia cùng triều đình đều về đây hành lễ. Đến năm 1645, các vương công, quý tộc nhà Lê Trịnh đã hưng công xây dựng, tu bổ chùa với quy mô lớn và bổ sung hành cung Long Phúc làm nơi nghỉ ngơi của vua Lê, chúa Trịnh khi về dâng lễ chùa. Qua trường kỳ lịch sử, đặc biệt là thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, ngôi chùa đã bị phá hủy. Những năm gần đây, được sự quan tâm của chính quyền và sự ủng hộ chung tay của nhân dân, ngôi chùa từng bước được phục hồi để xứng tầm với một đại danh lam cổ tự nổi tiếng xứ Kinh Bắc.
Kiến trúc di tích: Hiện nay chùa Tĩnh Lự đang được trùng tu, tôn tạo với nhiều hạng mục công trình như: tam bảo, nhà tổ, nhà mẫu, gác chuông, hồ tụ thủy. Chùa được xây theo kiểu hai tầng, tầng trên là tam bảo 5 gian 2 chái, tầng dưới là hội trường, mái lợp ngói ta, toàn bộ công trình được làm bằng bê tông.
Đặc biệt chùa còn đang lưu giữ được tấm bia đá được dựng vào ngày tốt tháng 8 năm Phúc Thái 6 nói về việc tu tạo chùa dưới thời Lê- Trịnh (1648). Bia có kích thước rất lớn, 2 mặt có mũ bia (cao 1,72m; rộng 1,2m; dày 0,17m), tên bia “Tĩnh Lự thiền tự bi”, niên đại “Phúc Thái vạn vạn niên chi lục trọng thu tiết cốc nhật” (1648). Người soạn văn bia là ông Nguyễn Duy Thời đỗ tiến sỹ khoa Mậu Tuất chức Dực vận tán trị công thần, Đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu, Lại bộ thượng thư, kiêm Chưởng lục bộ sự, kiêm Quốc tử giám tế tử Hàn lâm viện thị độc, Hàn lâm viện sư, Thái phó Kinh Quận Công. Người phụng bút là Lê Thúc, chức Tán trị công thần đặc tiến kim tử vinh lộc đại phu, trung thứ giám trung thứ xá nhâm dĩnh xuyên bá.
Bia gồm 2 mặt: Mặt trước chủ yếu ghi lại việc tu tạo chùa Tĩnh Lự vào thời Lê - Trịnh (thế kỷ XVII) với quy mô rất lớn, nghiêm trang, lộng lẫy theo lệnh của chúa Trịnh, đã giao cho Đô đốc gia quận công Nguyễn Công Hiệp (người làng Đại Bái) tiến hành công việc xây dựng. Mặt sau của bia ghi tên những người công đức tiền của để xây dựng chùa.
Ngoài những giá trị thông tin về lịch sử ngôi chùa mà nội dung văn bia cho biết, phần trang trí chạm khắc ở trán bia, diềm bia là những tác phẩm điêu khắc đá tuyệt mỹ. Phần trán bia cao 0,24m được trang trí chạm khắc một hình mặt trời toả sáng sang hai bên với những “nét mác”, bay xung quanh là những cụm mây lơ lửng cùng với những nét mác mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lê Trung Hưng. Hai bên hồi của bia đá đều được trang trí đề tài theo điển tích, với nét chạm to khỏe, phóng khoáng, song cũng hết sức nhẹ nhàng bay bổng. Bức chạm bên hồi trái của bia có đầu đề là “Y doãn canh nội sần - sứ thần triệu phó quân”. Phía trên là hình ảnh rồng mẹ và rồng con đang trong tư thế bay lượn quấn quýt âu yếm bên nhau trong những đám mây cuồn cuộn bay. Phía dưới là hình ảnh một ông già tóc dài búi tó, râu dài 3 chỏm, ngồi xếp bằng trên tảng đá dưới gốc cây tùng, hai tà áo phanh ra để hở cả bụng và rốn, quần thụng rộng dài, trên đùi phải có 1 nậm rượu, tay trái để trên đùi, tay phải gối cao, dưới bệ có 1 con trâu đang nằm đưa chân trái phía sau lên gãi tai, đằng sau con trâu là 1 chiếc cày. Đằng trước ông già có 3 viên quan gồm 1 người quỳ lạy ông già và 2 người đứng đằng sau dáng vẻ như chầu trực cầu cạnh. Bức chạm ở hồi bên phải có đầu đề là “Văn Vương cầu hiền - Vũ cát tiến tửu”. Phần trên cũng chạm rồng mẹ và rồng con quấn quýt âu yếm nhau trong những đám mây cuồn cuộn. Phần dưới là hình ảnh 1 cụ già cũng ngồi tựa dưới gốc cây tùng, phong thái ung dung nhàn hạ, mình cởi trần bụng phệ, nhưng lại mặc quần dài, tóc chải mượt búi đằng sau, râu 3 chỏm dài, chân đi hài, ngồi xếp chân chữ ngũ, tay phải để trước ngực, tay trái để trên đùi. Bên cạnh phía trái có một phụ nữ ngồi hầu đang quạt, mặc yếm hở vai. Bên cạnh phía phải có một viên quan hầu bê một khay nước trên có một bộ chén rượu. Phía trước mặt cụ già là một viên quan mặc áo bố tử, đội mũ cánh chuồn, đang trong tư thế quỳ lạy, hai tay chắp lại lồng trong ống tay áo thụng. Phía ngoài là một tên lính đứng giữ ngựa mặt nghiêm trang, tay trái để trần và kẹp kiếm ở nách, tay phải giơ lọng. Dưới chân ngựa là những lớp đất gập ghềnh và phía sau là những lớp sóng của sông nước.
Mặt sau của bia có tên: Công đức tín chủ, niên đại Tuế thứ Mậu Tý niên bát nguyệt nhị thập bát nhật (ngày 28 tháng 8 năm Mậu Tý - tức 1648). Nội dung ghi tên những người công đức tiền của để trùng tu chùa. Số người phát tâm công đức rất đông và đủ các tầng lớp như: nhà chúa, cung phi, cung tần, quan to, danh sĩ, sinh đồ, tăng ni, sãi vãi bản chùa và các thiện nam tín nữ với số tiền của lên tới 638 lạng bạc nén, hàng trăm quan tiền, hàng trăm kiện gỗ…
Chùa Tĩnh Lự vốn là đại danh lam thắng cảnh nổi tiếng của thời Lê - Trịnh. Đến nay dẫu chùa xưa tháp cũ không còn nữa, nhưng với tấm bia đá cổ của chùa còn bảo lưu được đã cho biết những thông tin về lịch sử, văn hóa, tôn giáo, nghệ thuật…của thời xưa.
Với nhiều giá trị trên, tấm bia chùa Tĩnh Lự đã được Nhà nước xếp hạng là di tích lịch sử - văn hóa, quyết định số 282/QĐ-CT ngày 18/3/2002.
Giá trị di tích: Chùa Tĩnh Lự được xây dựng lên, đã một thời gian dài chùa gắn liền với cuộc sống thường ngày trước việc ứng xử với cái đẹp để trở thành những mảnh tâm hồn nhân thế với biết bao vấn đề của lịch sử dân tộc. Trải thời gian, sự tàn phá của thiên nhiên và chiến tranh, đến nay chùa đã được dựng lại và đặc biệt sự tồn tại nguyên vẹn của tấm bia trong nhà bia đã cho chúng ta thấy được giá trị lịch sử lớn lao của ngôi chùa trong quá khứ.
Nội dung trong văn bia là tư liệu lịch sử khách quan, có độ tin cậy cao để cung cấp lượng thông tin không chỉ về công trình kiến trúc phật giáo to lớn được xây dựng trên mảnh đất quê hương vào thời Lê - Trịnh, mà còn giúp cho việc nghiên cứu về lịch sử của dân tộc Việt Nam thời bấy giờ.
Hai bức chạm ở hai đầu hồi nhà bia cho thấy trình độ nghệ thuật cao, kỹ thuật chạm khắc tinh xảo, trau chuốt, công phu và chú ý đến từng chi tiết của các nghệ nhân thời Lê- Trịnh thế kỷ XVII được lưu giữ và tồn tại nguyên vẹn đến ngày nay.
Giá trị về cảnh quan:Theo địa thế, chùa Tĩnh Lự tọa lạc ở sườn phía Đông của núi Du Tràng, mặt trước nhìn xuống khúc uốn của sông Đuống rất đẹp, hợp với quan niệm chọn đất theo thuyết phong thuỷ của người xưa. Đó là chỗ tụ thuỷ để tích đức, dồn lộc, mang lại cho nhân dân địa phương nhiều điều tốt lành.
Dịch vụ mua sắm: Du khách nếu quan tâm đến những sản phẩm thủ công được làm bằng mây tre, nứa, lá thì nơi đây là một trong những điểm đến hết sức thú vị với rất nhiều sản phẩm được làm bằng sự khéo léo, tỉ mỉ với những bí quyết riêng của người dân. Có thể kể ra một số sản phẩm nổi tiếng, được bán ở nhiều nơi như: nón lá, rổ rá, cần câu…
Hướng dẫn viên: Nguyễn Văn Dương - Cán bộ Văn hóa xã Lãng Ngâm.
SĐT: 0904.023.038
Nguồn: Ban quản lý Di tích tỉnh Bắc Ninh.
