Lịch sử di tích: Nhà thờ khởi thủy là nhà Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ,
được xây dựng vào năm Cảnh Hưng nguyên niên (1740) ngay sau khi cụ
Nguyễn Đương Hồ mất. Từ đó ngôi nhà trở thành nhà thờ các bậc tiền nhân của
họ Nguyễn Đương và Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ. Nhà thờ trước đây gồm 2 tòa: tòa Bái đường và tòa Tiền đường, được làm hoàn toàn bằng gỗ lim chắc khỏe có tường gạch bao quanh, mái lợp ngói mũi. Tòa Tiền đường gồm 3 gian 2
chái 4 đầu đao cong; tòa Hậu đường kiến trúc 5 gian bình đầu bít đốc, cột trụ
cánh phong; phía trước có sân gạch và Tắc môn; nằm trong khuôn viên về phía
Đông là khu vực ở của người nhà được ngăn cách bởi tường hoa. Xung quanh
nhà thờ có vườn rộng trồng cây ăn quả, vườn bao quanh bằng lũy tre xanh dày
đặc. Cổng ra vào nhà thờ có kiến trúc kiểu chồng diêm xây gạch, cùng nhiều cây
cổ thụ xum xuê. Năm Canh Thân (1800) do loạn lạc nên nhà thờ đã bị đốt cháy lần thứ nhất.Sau đó được cụ Tài Bác đời thứ 12 khôi phục, củng cố thêm một vành lũy bao bọc xung quanh, có hào sâu để tự vệ trong thời tao loạn. Năm Kỉ Sửu (1949)
giặc Pháp đốt cháy toàn bộ khu vực nhà thờ. Đến năm 1950-1951 dòng họ đã
dựng lại nhà thờ như hiện nay.
Nhà thờ và phần mộ Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ tọa lạc tại thôn Dương
Húc, xã Đại Đồng, huyện Tiên Du, được xếp hạng là Di tích Lịch sử cấp Quốc
gia, theo Quyết định số 34-VH/QĐ, ngày 09/01/1990.
Người được thờ: Di tích là nơi tôn thờ, tưởng niệm các vị tiên tổ dòng họ
Nguyễn Đương và và Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ. Căn cứ vào gia phả dòng họ Nguyễn Đương cho biết: Dòng họ Nguyễn Đương ở huyện Tiên Du được hình thành từ thế kỷ XV.Qua hơn 500 năm lịch sử, các thế hệ dòng họ đã kế tiếp viết lên truyền thống quý báu về lòng yêu nước và khoa bảng, đóng góp cho quê hương, đất nước làm rạng rỡ tổ tiên, trong đó có Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ, người đặt nền tảng cho những tư tưởng mang giá trị nhân văn sâu sắc và hun đúc lên những phẩm chất tốt đẹp cho mỗi con người dòng họ Nguyễn Đương nói chung.
Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ húy là Phú Tô, hiệu Phú Hồ, sinh năm
Đinh Dậu (1657) là nhà Nho kiêm tài thao lược, ông đã có công đóng góp tích
cực cho triều đại Lê - Trịnh. Đến năm Ất Tỵ (1725) Nguyễn Đương Hồ được
về trí sĩ tại quê nhà với chức Hình bộ Thượng thư. Khi ông qua đời được
truy phong chức Thiếu Bảo, thụy Đoan Túc, tước Phúc Quận công, tạ thế
năm Canh Thân, niên hiệu Cảnh Hưng (1740), thọ 84 tuổi. Không chỉ là một
vị quan đức độ, Nguyễn Đương Hồ còn là một người con hiếu nghĩa của
dòng họ Nguyễn Đương. Trong thời gian về trí sĩ, Hoàng giáp quan tâm
nhiều đến việc thờ cúng tổ tiên, xây cất tu tạo nhà thờ họ, làm nhiều việc ân
đức với xóm làng. Với tấm lòng tri ân sâu sắc với tổ tiên cha mẹ, tôn sư, trọng đạo, ông xây dựng 2 nhà thờ họ: nhà thờ Đại tôn để thờ tổ tiên và nhà thờ Tiểu
tôn để thờ cha, mẹ. Từ đó tạo thành một Đại tôn tộc có từ đường, hương hỏa,
lăng mộ, trong nội tộc có kỷ cương, nền nếp, gia phong. Cụ mất ngày 9 tháng 7
năm Canh thân (1740) hưởng thọ 84 tuổi, Lê Cảnh Hưng.
Kiến trúc di tích: Nhà thờ Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ được dựng lại
trên đất cũ nền xưa ngay sau khi bị giặc Pháp đốt cháy với kiểu nhà không chái.
Nhà thờ có hướng Tây Nam nhìn thẳng ra cánh đồng lúa có dòng sông Húc chảy
qua (dòng sông này thực ra chỉ là con kênh đào khá rộng). Năm 1972 nhà thờ
được tu sửa lại và tôn nền cho cao thêm (do bị ảnh hưởng của trận lụt năm
1971).
Toàn bộ tòa nhà có kiến trúc theo lối kẻ chuyền kết hợp con chồng giá
chiêng. Các thành phần kiến trúc được liên kết với nhau bởi các cột, trụ, quá
giang, hoành xà tạo thành khung nhà chắc chắn.
Xung quanh tường xây gạch có mở các ô cửa sổ thoáng. Gian giữa là trung
tâm thờ phụng. Phía trên còn một phần cửa võng chạm khắc hình rồng chầu
đang đạp mây vươn hướng vào mặt trời có 5 tia lửa đang lung linh tỏa sáng như
biểu hiện cho sức mạnh của triều đại phong kiến Việt Nam trong các thế kỷ
trước. Nhìn chung kiến trúc chạm khắc ở đây giản dị nhưng thanh nhã, biểu hiện
cho đức độ tài năng của một danh nhân khoa bảng tiêu biểu, một quan chức
thanh liêm nhất mực, tuy được hưởng đủ mọi vinh hoa phú quý song vẫn sống
một cuộc đời thanh bạch trí sĩ tại quê nhà, không xây dựng dinh thự nguy nga
cho riêng mình mà dành mọi vinh quang để tôn sư và cha mẹ, làm vẻ vang cho
dòng họ.
Giá trị di tích: Nhà thờ và phần mộ Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ là di
tích lưu niệm danh nhân văn hóa vô cùng quý giá, là nơi tưởng niệm hình bóng
cao đẹp của bậc liệt tổ của dòng họ là Nguyễn Đương Hồ, một quan chức cao
cấp rất mực thanh liêm, giản dị, đạo đức trong sáng.
Đây là loại hình di tích danh nhân khoa bảng rất quý báu của của địa
phương và đất nước, có ý nghĩa nghiên cứu sâu sắc về truyền thống giáo dục
khoa cử, giúp nuôi dưỡng tinh thần hiếu học, tôn sư trọng đạo cho các thế hệ
sau.
Cảnh quan di tích: Nhà thờ nằm ở xóm Phan, phía Tây của làng, quay
hướng Nam. Phía trước giáp đường liên thôn và ao, xung quanh giáp khu dân
cư. Mộ của cụ được đặt ở khu mả Ngò, phía đầu làng. Nhà thờ và phần mộ
Hoàng giáp Nguyễn Đương Hồ cùng các di tích khác trong thôn Dương Húc
(như đình, đền, chùa, nhà thờ...) đã tạo nên không gian cảnh quan văn hóa, cổ
kính, thâm nghiêm cho ngôi làng nơi đây.
Dịch vụ mua sắm: Từ di tích du khách có thể tiếp 5km theo Quốc lộ 1A về
thị xã Từ Sơn để mua sắm các sản phẩm thủ công mỹ nghề làm từ gỗ, và thưởng
thức các món ăn đặc sản, tiêu biểu như bánh phu thê của phường Đình Bảng.
Hướng dẫn viên: Nguyễn Thị Duyên - Cán bộ Văn hóa xã Đại Đồng
SĐT: 0982626633
Nguồn: Ban quản lý Di tích tỉnh Bắc Ninh
