Sự nghiệp học hành và thi cử ở nước ta không chỉ bắt đầu từ năm 1075, mà trong khoảng 1.000 năm Bắc thuộc, các viên quan cai trị phương Bắc cùng nhiều trí thức Nho học từ phương Bắc xuống đã tăng cường ảnh hưởng của văn hóa Nho giáo vào nước ta.
Trường thi Nam Định năm 1897.
Dấu tích ấy hiện vẫn còn, như Sĩ Nhiếp, quan cai trị được cử làm Thái thú Giao châu, đã mở trường dạy chữ Hán cho dân ta tại thôn Tiền, xã Dục Tú, huyện Từ Sơn, phủ Đông Ngàn, Bắc Ninh (nay là thôn Tiền, Dục Tú, Đông Anh, Hà Nội).
Ông còn khai mở Nho học ở nước ta. Vì thế, trong Thần tích đình thôn Tiền, Sĩ Nhiếp là Thành hoàng và được coi là Nam bang học tổ. Hơn nữa, khi nhà Hán sang cai trị đất Giao Châu, ở nước ta đã có người thi đỗ Hiếu Liêm.
Việc học tập và thi cử thời xưa rất khó. Học hành ở bậc thấp tại thôn, làng đều là học tư, không có trường công do nhà nước tổ chức. Tuy vậy, người dân nào dù nghèo mấy cũng cố cho con được học dăm ba chữ.
Lều và chõng tre của thí sinh làm bài
Thầy đồ không có lương bổng. Dân có con theo học thầy phải đóng góp gạo, rau dưa... nuôi thầy. Hàng ngày, học trò đến học cùng nhau giúp việc cho gia đình thầy như quét nhà, nấu ăn, gánh nước... đỡ đần thầy. Thầy mất thì trò làm đám tang. Giỗ thầy thì trò lo cúng lễ. Khi học, nếu trò không thuộc bài, thầy thường dùng roi để đánh, trò không oán thầy, cha mẹ đôi khi còn nhờ thầy thật nghiêm khắc với con mình.
Dưới thời phong kiến, học xong các lớp tiểu tập, học trò phải thi để kiểm tra trình độ. Cuộc thi này gọi là thi hạch. Tuy chỉ là hình thức kiểm tra, không phải là cuộc thi chính thức, nhưng được điểm thi hạch cao, người học cũng rất vinh dự. Người đỗ đầu thi hạch ở huyện được gọi là ông đầu huyện, còn ở phủ thì được gọi là ông đầu xứ.
Quan bắc loa gọi tên thí sinh vào trường thi
Việc thi Nho học do Nhà nước chỉ đạo gồm 3 cấp: Thi Hương, Thi Hội, Thi Đình.
Thi Hương là kỳ thi quốc gia ở cấp lộ, đạo. Nhưng cũng có khoa thi Hương là kỳ thi của cả nước, vì thi ở một lộ, một đạo nhưng người ở các lộ, đạo khác cũng được phép dự thi. Những cuộc thi như vậy gọi là Trường thi. Ở nước ta, thi Hương có từ thế kỷ 13. Vua Minh Mạng quy định cứ 3 năm thi Hương một lần.
Thi Hội là kỳ thi diễn ra ở kinh đô. Chỉ có những người đạt danh hiệu Hương Cống, hoặc những người làm quan nhưng chưa phải là Hương Cống mới được tham dự. Từ năm 1480, những vị quan nào chưa là Hương Cống mà xin thi Hội đều phải thi phúc hạch theo thể lệ thi Hương.
Thi Đình được tổ chức tại các đình, nghè thuộc hoàng thành của nhà vua, thí sinh không phải mang lều, chõng như thi Hương. Trong khi thi, thí sinh có chỗ ngồi cho đàng hoàng. Bài thi do vua đích thân ra, các vị đại thần khoa bảng có tham gia ý kiến và thực thi theo chỉ dụ của nhà vua. Ở bậc đại khoa, kết quả có 3 mức, gọi là tam giáp theo thứ tự từ thấp đến cao.
Phòng quản lý di tích
