Chùa Bút Tháp có tên chữ là “Ninh Phúc tự”, thuộc thôn Đình Tổ, xã Đình Tổ, thị xã Thuận Thành, tỉnh Bắc Ninh. Chùa toạ lạc trên 1 khu đất rộng, cao, thoáng và bằng phẳng. Chùa quay theo hướng Nam, mùa hè thì mát, mùa đông thì ấm áp. Đối với đạo Phật, hướng Nam là hướng của trí tuệ, hướng của bát nhã.

          Theo các thư tịch cổ thì chùa Bút Tháp vốn được khởi dựng từ lâu đời, đến thời Trần là nơi trụ trì của Thiền sư Huyền Quang (vị tổ thứ 3 của Thiền phái Trúc Lâm-1 Thiền phái Phật giáo mang sắc thái Việt Nam).

          Đến thời Lê Trung Hưng, chùa được trùng tu tôn tạo và mở rộng với quy mô lớn và gần như giữ được nguyên mặt bằng kiến trúc và điêu khắc đến ngày nay. Và người có công đầu trong việc trùng tu chùa là Thiền sư Chuyết Chuyết và Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc.   

          Đến thời Nguyễn, chùa tiếp tục được trùng tu tôn tạo để ngày càng có diện mạo khang trang, tố hảo.

Toàn cảnh chùa Bút Tháp

          Chùa Bút Tháp có kiểu kiến trúc “nội công ngoại quốc”. Không kể Tam quan và Gác chuông đứng ở phía trước, thì các đơn nguyên kiến trúc còn lại được nằm khuôn kín trong 1 Hình chữ nhật giới hạn bởi Tiền đường ở phía trước và Hậu đường ở phía sau, hai bên là hai dãy hành lang. Tổng thể các công trình kiến trúc của chùa Bút Tháp được bố trí đăng đối trên một đường Thần đạo chạy suốt, gồm các toà: Tam quan, Gác chuông, Tiền đường, Thiêu hương, Thượng điện, Tích Thiện Am, Nhà trung, Phủ thờ và Hậu đường.

          Tam quan: Vâng, quý khách vừa bước qua Tam quan của chùa Bút Tháp. Tam quan tượng trưng cho 3 điều của đạo Phật: Không quan - Mọi sự vật đều không có, Giả quan-Mọi sự vật biến hoá vô lường, Trung quan-Là ở giữa cả Không và Giả.

          Gác chuông: 2 tầng 8 mái đao cong duyên dáng. Trên tầng 2 của Gác chuông hiện còn bảo lưu được quả chuông lớn “Ninh Phúc tự chung”, được đúc năm Gia Long 14 (1815)

          Tiền đường: xin mời quý khách dâng nén hương thơm lên đức Phật để cầu cho gia đình, cho bản thân những điều tốt đẹp nhất.

          Toà Tiền đường của chùa Bút Tháp rất thoáng đãng, mùa nóng thì mở rộng cửa đón gió mát phương Nam, mùa đông cửa che kín gió ấm mà không bí. Tại đây có đặt hai pho tượng Hộ pháp cao lớn để bảo vệ thế giới của Phật pháp, thể hiện 2 đạo lý của nhà Phật “khuyến thiện trừng ác”

          Nối giữa Tiền đường và Thượng điện là Thiêu hương.

          Trong tòa Thượng điện của chùa Bút Tháp hiện còn bảo lưu được rất nhiều bộ tượng cổ quý như: Tượng Tam thế, Tượng Tam thân, Tượng Tuyết sơn, Tượng Bồ tát, Tượng Thập bát la hán và đặc biệt là tượng Quan âm thiên thủ thiên nhãn. Đây là tác phẩm kiệt xuất của nghệ thuật điêu khắc thế kỉ 17.  Loại tượng Quan âm thiên thủ thiên nhãn có những tay phụ xếp thành hình 1 vầng hào quang như chùa Bút Tháp này ở nước ta là rất hiếm. Tượng có 11 đầu, 42 cánh tay lớn, 789 cánh tay phụ dài ngắn khác nhau kết thành 1 vòng hào quang phía sau lưng Phật. Trong lòng mỗi bàn tay lại được chạm 1 con mắt. Chính vì vậy tượng Quan âm thiên thủ thiên nhãn còn được gọi là Quan âm nghìn tay nghìn mắt, để đức Phật nghìn lần trông rõ mọi nỗi khổ đau của chúng sinh để cứu khổ độ nạn. Bức tượng được 1 tiên sinh họ Trương tạc vào năm 1656.

          Tượng Phật bà Quan âm nghìn mắt nghìn tay được công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012. Ngoài ra ba pho tượng Tam Thế, tòa Cửu phẩm liên hoa, Hương án cùng được công nhận là Bảo vật Quốc gia năm 2020. Các bảo vật đều được tạo tác từ thế kỷ XVII trên chất liệu gỗ

          Có 1 điều rất đặc biệt trong kiến trúc chùa Bút Tháp là sự kết hợp hài hòa giữa kiến trúc gỗ và đá. Bao xung quanh tòa Thượng điện là hàng lan can đá gồm 26 bức chạm đá với các đề tài cổ như: tứ linh, tứ quý, phượng vũ kỳ lân, song ngư hý nguyệt, cô lộ sơn lộc… các bức chạm này được chạm khắc rất tinh xảo, nghệ thuật.

Tượng phật bà nghìn mắt nghìn tay

Cầu đá: Nối giữa tòa Thượng điện và Tích thiện am là 1 cây cầu đá 3 nhịp uốn cong. Trên hai hang lan can của cầu đá là 12 bức phù điêu chạm các đề tài về con người và cảnh vật. Tương truyền, khi quý vị bước vào tòa Tiền đường rồi đến Thượng điện là lòng thành của quý vị đã được đức Phật chứng giám, quý vị sẽ bước qua chiếc cầu đá này để rũ sạch mọi bụi trần, để bước vào tòa Tích thiện am, thế giới của Phật pháp.

          Tích thiện am: Tích thiện am là tòa nhà có kiểu kiến trúc 3 tầng mái chồng diêm, khiến người ta nghĩ tới 3 cấp chứng quả của người tu hành (Thượng phẩm vãng sinh, trung phẩm vãng sinh và hạ phẩm vãng sinh). Các tầng mái của tòa nhà này có kích thước nhỏ dần từ dưới lên tạo lên 1 kiến trúc khá đặc biệt 3 tầng mái nhưng chỉ có 1 nội thất thông từ dưới lên. Căn cứ vào kết cấu kiến trúc và hoa văn trang trí cho biết tòa nhà này được xây dựng vào thế kỷ 18 và đã được tu sửa vào thế kỷ 19.

          Trong tòa Tích thiện am có cây cối kinh bằng gỗ hay còn gọi là tòa Cửu phẩm liên hoa đẹp nhất Việt Nam. Tòa Cửu phẩm liên hoa gồm 8 mặt 9 tầng. 8 mặt thể hiện 8 hướng của nhà Phật, 9 tầng thể hiện 9 kiếp tu hành của nhà Phật. Cây cối kinh này có thể xoay được mà không có bất kỳ sự hỗ trợ cơ giới nào. Tương truyền khi đệ tử đọc 1 lời tụng niệm và tự mình quay cối kinh 1 lần thì lời tụng niệm sẽ nhân lên 3542400 lần tụng niệm. Trên tất cả các mặt của tòa cửu phẩm liên hoa có chạm các bức phù điêu về lịch sử Phật giáo.

Tòa Tích Thiện Am chùa Bút Tháp

          Phủ thờ: là nơi thờ Hậu phật, bên trong là tượng chân dung các quý tộc triều Lê-Trịnh, đã có nhiều công lao trong việc trùng tu và mở rộng chùa Bút Tháp vào thế kỷ 17, đó là Hoàng thái hậu Trịnh Thị Ngọc Trúc, công chúa Lê Thị Ngọc Duyên, quận chúa Trịnh Thị Ngọc Cơ, Hoàng thái tử Lê Đình Tứ…

          Tháp đá Báo Nghiêm: Tháp có hình bát giác, gồm 5 tầng, cao 13,5m. Bao xung quanh tháp là hàng lan can đá được chạm các đề tài cổ, giống với lan can đá bao quanh tòa Thượng điện và hàng lan can đá ở cầu đá nối giữa tòa Thượng điện và Tích thiện am. Tháp được nhà sư Minh Hành cho xây dựng để thờ thầy của mình là Thiền sư Chuyết Chuyết vào năm 1647 và đặt tên là tháp Báo Nghiêm. Sau này, vua Tự Đức đi tuần thú vùng Kinh Bắc thấy chùa có cây tháp tựa như cây bút khổng lồ vẽ lên trời xanh những nét văn hiến của vùng Kinh Bắc nên đặt tên cho chùa là Bút Tháp.

          Ngoài ra, chùa còn có 1 số tháp đá khác như: Tháp Tôn Đức, Tháp Tâm Hoa, Tháp Ni Châu…

          Nhà tổ đệ nhất: Là nơi thờ các vị sư tổ của chùa như: Thiền sư Chuyết Chuyết, Thiền sư Minh Hành, thiền sư Minh Lương…

          Với những giá trị độc đáo, chùa Bút Tháp được Bộ Văn hóa-Thông tin xếp hạng Di tích Quốc gia từ năm 1962, đến năm 2013 được Thủ tướng Chính phủ xếp hạng Di tích Quốc gia đặc biệt.

Tháp đá Báo Nghiêm - chùa Bút Tháp

Lễ rước tại lễ hội chùa Bút Tháp

Đấu vật tại lễ hội chùa Bút Tháp

Hội thả chim tại lễ hội chùa Bút Tháp

Trung tâm Bảo tồn di tích và Xúc tiến du lịch