Lịch sử di tích: Chùa Xuân Đồng được nhân dân quen gọi là chùa Mật, có tên chữ là Linh Quang tự, là một danh lam cổ tự nối tiếng của tỉnh Bắc Ninh.Các nguồn sử liệu cho biết, chùa có lịch sử từ lâu đời, tới thời Lê Trung Hưng được tôn tạo với quy mô lớn. Trải thời gian, ngôi chùa được nhiều lần trùng tu, sửa chữa, đến nay cho dáng vẻ khang trang, tố hảo. Di tích tọa lạc tại khu Xuân Đồng, phường Hòa Long, thành phố Bắc Ninh, tỉnh Bắc Ninh.
Chùa được Nhà nước công nhận là Di tích Nghệ thuật cấp Quốc gia tại Quyết định số 51/2001/QĐ-BVHTT ngày 27/12/2001.
Các công trình kiến trúc: Chùa Xuân Đồng hiện tọa lạc trên mảnh đất quay theo hướng Tây nhìn ra dãy núi Kim Sơn. Toàn bộ khuôn viên chùa được xây tường bao bảo vệ, các công trình kiến trúc khang trang, tố hảo.
Toà Tam bảo là công trình kiến trúc chính có bình đồ kiến trúc hình chữ Đinh, gồm 5 gian Tiền đường, 3 gian Thượng điện. Đây cũng là công trình kiến trúc cổ duy nhất ở chùa còn giữ được dấu ấn của nghệ thuật kiến trúc thời Lê Nguyễn. Toà Tiền đường 5 gian, bộ khung gỗ lim được liên kết bởi các bộ vì, mỗi bộ vì có 4 hàng chân cột, vì nóc theo kiểu “con chồng, hạ cốn ván mê” . Thượng điện 3 gian, gồm 2 bộ vì, mỗi bộ vì có 2 hàng chân cột. Nghệ thuật chạm khắc gỗ ở chùa Xuân Đồng chủ yếu tập trung ở bức cửa võng, con chồng, cốn với các đề tài “tứ linh”, “tứ quý”, mây lửa và nghệ thuật chạm bong kênh, chạm thủng của phong cách nghệ thuật thời Nguyễn.
Nhà tổ mới tu bổ lại năm 1986 gồm 5 gian kiến trúc gỗ đơn giản, kiểu kèo kìm bào soi kỹ lưỡng không chạm khắc, tường xây gạch, mái lợp ngõi mũi làm theo kiểu ba thụt hai thò, mở cửa 3 gian giữa. Trước gian giữa liền với hiên đắp động sơn trang, gian hồi bên phải làm thêm gian gác .
Nhà mẫu xây mới năm 2015 gồm 5 gian, bộ khung bê tông, kiến trúc thượng con chồng giá chiêng, hạ con chồng.
Nhân vật được thờ: Chùa là nơi thờ phật, thờ tổ, thờ mẫu. Ngoài ra chùa còn phối thờ Từ mẫu Huệ Nương - thân mẫu của thần Đống Vinh (vị thần có công giúp Hai Bà Trưng đánh giặc Hán đầu Công Nguyên).
Giá trị di tích: Chùa Xuân Đồng là một công trình kiến trúc cổ, là di sản của kiến trúc truyền thống dân tộc.Di tích còn bảo lưu được nhiều cổ vật quý, có niên đại thời Lê-Nguyễn như: chuông đồng, bia đá, cây hương, hệ thống tượng phật... Những nguồn tài liệu chữ Hán khắc chìm trên bia đá là những dòng sử liệu quan trọng giúp cho việc tìm hiểu, nghiên cứu lịch sử ngôi chùa.Ngoài ra, các pho tượng phật là những tác phẩm điêu khắc nghệ thuật độc đáo, thể hiện bàn tay tài nghệ đầy sáng tạo của người xưa, đánh dấu bước phát triển huy hoàng của nghệ thuật chạm khắc tượng Việt Nam.
Ngôi chùa là nơi bảo tồn, phát huy những giá trị tốt đẹp cho các thế hệ kế tiếp nhau của cộng đồng dân cư. Sự tồn tại của ngôi chùa còn góp phần khơi dậy lòng tự hào dân tộc, tình yêu quê hương đất nước. Chính vì vậy mà trong suốt hàng trăm năm tồn tại, chùa luôn được nhân dân địa phương kính cẩn giữ gìn.
Đặc biệt, trong hai cuộc chiến tranh chống Pháp và chống Mỹ cứu nước, chùa Xuân Đồng là nơi trú ngự của đại đội quân chủ lực, là hậu tuyến của tiền phương, là sở chỉ huy của bộ đội phòng không tiền phương. Hiện trong nền tam bảo chùa Xuân Đồng vẫn còn dấu vết của những chiếc hầm là nơi che chở, ẩn náu của bộ đội ta đánh giặc giữ làng, giữ nước.
Cảnh quan di tích: Chùa Xuân Đồng hiện tọa lạc trên diện tích đất rộng, xung quanh là khu dân cư. Cổng chùa và tòa Tam bảo quay theo hướng Tây nhìn ra dãy núi Kim Sơn. Khuôn viên chùa có trồng nhiều cây xanh cổ thụ tạo nên cảnh thâm nghiêm cổ kính.
Dịch vụ quà lưu niệm: Từ di tích, du khách đi về khu vực đường Ngô Gia Tự, Nguyễn Gia Thiều, Trần Hưng Đạo để mua sắm một số sản phẩm lưu niệm từ gỗ, đá, vàng, trang sức, …Hay tới một số trung tâm thương mại lớn ở thành phố Bắc Ninh: Siêu thị Dabaco, Trung tâm thương mại Him Lam Palaza, Vincom Palaza…
Hướng dẫn viên: Quý khách có liên hệ với thuyết minh viên của Ban Quản lý di tích tỉnh Bắc Ninh để được nghe giới thiệu những nét đặc sắc của di tích chùa Xuân Đồng.
Địa chỉ liên hệ: Nguyễn Hồng Vân - Phó Phòng Quản lý di tích quốc gia đặc biệt.
Điện thoại: 0972209645.
Nguồn: Ban quản lý Di tích tỉnh.
