Ảnh chụp mặt trước đình Hương Chi

Theo sách "Bắc Ninh tỉnh hạt đình từ tự miếu" do Lý trưởng lúc bấy giờ là ông Nguyễn Đình Tâm kê khai vào ngày 20 tháng 4 năm Thành Thái 13 (1901) cho biết, xã Hương Chi, tổng Tỳ Bà có các công trình tín ngưỡng gồm: đình có một ngôi tại xứ Trong Làng tục gọi là đình Hương Chi. Hàng năm tháng 2 phụng sự thờ cúng. Chùa có một ngôi tọa lạc tại xứ Ngoài Đồng tục gọi là chùa Hương Chi, chùa không có tăng ni. Hàng năm tuần tiết sóc vọng Lý trưởng lệnh cho nhân dân đến chùa cúng lễ.

Theo các nguồn tư liệu tại địa phương cho biết, đình Hương Chi được xây dựng đầu tiên gọi là đình Găng, sau được chuyển về khu đất Tờ Chỉ (gọi là đình Tờ Chỉ). Năm 1850, chuyển đình Tờ Chỉ về vị trí đất đình hiện nay, có quy mô to lớn, gồm: Đại đình 3 gian 2 chái 4 mái đao cong, 2 bên có sàn đình. Hậu cung 1 gian  phía trước hai bên có hai tòa Tả vu, Hữu vu, mỗi tòa 5 gian. Bộ khung bằng

gỗ lim chắc khỏe, trên các cấu kiện kiến trúc gỗ có nhiều mảng chạm khắc, trang trí tinh xảo, nghệ thuật. Năm 1947 - 1949, đình bị tiêu thổ kháng chiến, chỉ còn 1 gian Hậu cung thờ Thánh. Năm 1957 - 1958, nhân dân sửa sang mấy gian nhà phía trước tòa Hậu cung làm nhà trình tường, để làm nơi học chữ cho con em địa phương. Năm 1963, các công trình còn lại bị hạ giải hoàn toàn, các hiện vật, đồ thợ tự bị thất lạc, chỉ còn lại 5 bia đá. Năm 1993, nhân dân đã góp công, góp của dựng lại đình mới. Năm 2012, đình được tu sửa lại. Đầu năm 2024, làm lại mái Đại đình, lát sân, sơn tường, xây Nghi môn. Hiện nay, đình Hương Chi gồm các công trình: Đại đình và Hậu cung có mặt bằng kiến trúc chữ Đinh. Phía trước là ao đình, là nơi “minh đường thuỷ tụ, phúc lộc trường lai”.

Bài trí đồ thờ tự tại gian giữa tòa Đại đình

Hiện nay, trong di tích đình Hương Chi còn bảo lưu được nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị được tạo tác tinh xảo, nghệ thuật như: 01 bản kê khai “Thần tích – thần sắc”, 5 bia đá. Trong đó 3 bia còn rõ nội dung: bia “Hậu thần bi ký ”, niên hiệu Gia Long 5 (1806); bia “Thạch kiều bi ký ”, niên hiệu Tự Đức 23 (1870); bia “Suy bảo hậu bi ” niên hiệu Gia Long 16 (1817). Các tấm bia đá là những hiện vật vô cùng quý giá, cung cấp tư liệu việc xây dựng các cây cầu đá để nhân dân lấy đó để đi lại sinh hoạt, kiếm kế sinh nhai, về phong tục tập quán, nét đẹp truyền thống văn hóa về vùng đất và con người nơi đây.… cùng nhiều đồ thờ tự sơn son, thiếp vàng lộng lẫy, uy nghi. Đây là các hiện vật tiêu biểu và là nguồn sử liệu quan trọng để xác định vị trí, vai trò của di tích, góp phần nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của địa phương nói riêng và làm giàu thêm kho tàng di sản văn hóa nước nhà.

Bia "Hậu thần bi ký", niên hiệu Gia Long thứ 5 (1806).

Từ khi khởi dựng cho đến nay, đình Hương Chi luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng cộng đồng cư dân địa phương, nơi duy trì nhiều tập tục văn hoá truyền thống, được thể hiện qua các ngày tiết lệ trong năm, đặc biệt là lễ hội truyền thống vào ngày mùng 7 tháng 2 (âm lịch). Đây là sự kiện để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tỏ lòng tri ân công đức của các Ngài, đồng thời thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, thể hiện truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta “Uống nước nhớ nguồn”, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.

Theo hiện trạng di tích và truyền thống ở địa phương cho biết: đình Hương Chi là nơi phụng thờ Nhị vị Thành Hoàng: Trịnh Đà Đại Vương và Hoàng Phi Thái Hậu Nguyệt Tiên Phương Dung Trinh Thục Công Chúa. Các ngài có công phò tá Trưng Nữ Vương đánh giặc Hán. Căn cứ vào các nguồn tư liệu, xin tóm tắt hành trạng của các Ngài như sau:

Xưa ở trang Hương Càn, huyện Quỳnh Lưu, phủ Diễn Châu, xứ Nghệ An có ông họ Trịnh, húy Đức Công, lấy vợ người cùng trang tên Trương Thị Hòa. Từ khi phu nhân mơ bắt được một cuốn sách vàng, rồi bà có thai, sinh ra một người con trai, một con gái. Người thứ nhất là Trịnh Công còn gọi là Đà Công, người thứ hai là Nguyệt Nương. Hai người theo học Cao Đường tiên sinh ở thành Thăng Long, văn chương thông suốt, võ nghệ tinh thông.

Khi Nguyệt Nương tuổi vừa 16, quốc sắc nghiêng thành. Tô Định thấy nàng trong lòng yêu thích, bèn hỏi cưới nhưng nàng không đồng ý. Từ đó phẫn nộ, mang quân đến bắt bố mẹ của nàng, bức bách phải chết. Đêm ấy, Trịnh Công cùng với Nguyệt Nương chạy thoát đến trang Hương Chi, huyện Thiện Tài, phủ Thuận An, đạo Kinh Bắc thấy ngôi chùa có phong cảnh đẹp. Hai anh em bèn xin ở lại trông nom cảnh chùa, chờ ngày báo thù cho thân phị, thân mẫu. Đà Công và em gái Nguyệt Tiên đi khắp nơi chiêu mộ được 3 nghìn quân lính. Hôm đấy là ngày 15 tháng 7, Đà Công nhận chiếu, mang quân thẳng đến cửa sông Hát Giang để yết bái Trưng Nữ. Sau chia làm hai đường thủy bộ cùng tiến, đại chiến hơn 30 trận với quân giặc, thắng thua chưa phân định. Đến ngày 25 tháng 11, Đà Công và Nguyệt Nương mang quân trở về trang Hương Chi, huyện Thiện Tài truyền lệnh xây dựng đồn lớn ở đầu ấp, ba ngày thì hoàn thành. Hôm đó là ngày mùng 10 tháng 3 Trưng Trắc và em gái Trưng Nhị bao vây giặc Tô Định. Trận ấy Đà Công cưỡi con ngựa trắng, Nguyệt Nương cưỡi con ngựa hồng, tay cầm song kiếm chém được hơn 300 tỳ tướng. Đà Công bắn cung trúng chính tướng Tô Định và phó tướng Mai Đình Hổ, thu được vô số khí giới, khải hoàn về kinh. Trưng Nữ Vương bèn gia phong cho Trịnh Đà làm Thống chế, thăng chức bổ nhiệm đạo Kinh Bắc kiêm các vùng Thái Nguyên, Lạng Sơn. Gia phong phẩm tước cho Hoàng Phi Nguyệt Tiên Công Chúa.

Trải các triều Đinh, Lê, Lý, Trần, hai vị Đại vương thường hiển ứng âm phù giúp nước cứu dân, được ban phong mỹ tự là: Thượng Đẳng Tối Linh Trịnh Đà Hộ Quốc Đại Vương và Quốc Mẫu Hoàng Phi Thái Hậu Nguyệt Tiên Công Chúa. Chuẩn cho phép thôn Hương Chi, huyện Lương Tài hương hoả phụng thờ.

Lãnh đạo huyện Lương Tài phát biểu trong buổi lễ

Với những giá trị tiêu biểu trên, đình hương Chi, xã Phú Hòa, huyện Lương Tài đã được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh công nhận và cấp bằng xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá, Quyết định số 1706/QĐ-UBND ngày 18 tháng 12 năm 2024.

Nguyễn Thị Hồng Ánh- Bảo tàng và Xúc tiến du lịch tỉnh