Đền Đậu trước khi được xây dựng lại (ảnh chụp năm 2019)
Theo các nguồn tư liệu tại địa phương cho biết di tích Đền Đậu vốn được khởi dựng từ lâu đời, Thời Nguyễn ngôi đền có kiến trúc kiểu chữ Tam gồm 3 tòa: Tiền tế 5 gian, Trung đường 5 gian và Hậu đường 3 gian. Bộ khung 3 tòa làm bằng gỗ lim. Tòa Tiền tế để thông thoáng, chỉ xây tường hai bên hồi. Qua khoảng rộng chừng 4m là đến Trung đường, tại Trung đường gian giữa để hương án, hai bên là hai vệ sĩ dắt hồng mã và bạch mã đứng chầu; cuối cùng là Hậu đường nơi tối linh đặt tượng thờ Đức thánh và Nhị vị Hoàng hậu. Phía trước sân đền là hai tòa Dải vũ. Lối đi vào đền ở chính giữa, hai bên có 2 hồ nước lớn. Bao bọc bên ngoài khuôn viên đền là hàng cây gạo cổ thụ thâm nghiêm. Năm 1949, ngôi đền bị tiêu thổ hoàn toàn trong kháng chiến. Nhân dân mang tượng hạ thủy xuống lòng hồ. Năm 1957, dân làng dùng gỗ xẻ từ cây cổ thụ xung quanh đền làm được 3 gian thờ quy mô nhỏ và rước tượng từ dưới lòng hồ trở lại đền thờ tự. Đến năm 1995, hai bên đầu hồi đền xây thêm hai cột trụ lồng đèn, trên đỉnh nóc trang trí, đắp vẽ sinh động.
Để tiếp tục bảo tồn và phát huy giá trị di tích, đáp ứng nhu cầu tâm linh và gìn giữ văn hóa truyền thống của dân tộc. Được sự quan tâm của Tỉnh ủy, UBND và các cơ quan của Tỉnh, UBND thị xã Quế Võ đã đầu tư công trình tu bổ, tôn tạo di tích Đền Đậu, phường Bồng Lai, thị xã Quế Võ (giai đoạn 1). Dự án do Ban quản lý dự án thị xã Quế Võ làm chủ đầu tư với tổng mức đầu tư 48 tỷ 605 triệu đồng. Với việc tu bổ, tôn tạo tổng thể các hạng mục như: Nhà tiền tế rộng khoảng 170m2 , trung đường và hậu cung tổng diện tích khoảng 415m2, nhà tả vu, hữu vu diện tíc mỗi nhà 90m2, các cấu kiện: Khung, cột làm bằng vật liệu gỗ lim, ngoài ra còn các hạng mục phụ trợ khác. Ngày 18/12/2022, UBND thị xã Quế Võ đã khởi công công trình tu bổ, tôn tạo di tích Đền Đậu.
Kiến trúc đền Đậu trước khi được xây dựng lại là 1 tòa nhà hình chữ Nhất kết cấu kiểu “bình đầu bít đốc tay ngai, cột trụ cánh phong”, bộ khung bằng gỗ đơn giản.
Lễ khởi công công trình tu bổ, tôn tạo di tích Đền Đậu
Lễ khánh thành Đền Đậu
Việc khởi công tu bổ, tôn tạo di tích Đền Đậu góp phần xây dựng di tích được khang trang, bề thế, xứng đáng với giá trị văn hóa, nghệ thuật nhằm lưu giữ, lưu truyền những giá trị văn hóa truyền thống tốt đẹp cho thế hệ tương lai. Đồng thời đã đáp ứng nguyện vọng của Ban quản lý di tích và nhân dân 9 thôn của 3 xã nói riêng và của cán bộ, nhân dân huyện nói chung, phục vụ nhu cầu tôn giáo, tín ngưỡng của các tầng lớp nhân dân trên địa bàn.
Đền Đậu là nơi linh thiêng phụng thờ đức Thánh “Bình Thiên Hiển Đức Đại Vương”. Tương truyền Ngài là vị phó tướng dưới thời Hùng Duệ Vương. Lúc sinh thời đã có nhiều công lao phò vua giúp nước chống giặc Thục xâm lược. Nhờ công lao hiển hách, Ngài được triều đình phong tặng danh hiệu “Hiển Đức Đại Vương” và lệnh cho nhân dân sau khi Ngài hóa thì lập miếu đền thờ phụng. Việc thờ phụng Ngài đã được người dân 9 làng thuộc 3 xã duy trì suốt bao đời nay. Ngoài 4 thôn của xã Mộ Đạo gồm: Mộ Đạo, Trúc Ổ, Mai Ổ, Trạc Nhiệt, còn có 5 thôn khác cùng thờ Ngài làm thành hoàng là: Tập Ninh, Đức Tái, Đô Đàn (xã Chi Lăng), Yên Giả, La Miệt (xã Yên Giả). Việc tôn vinh, thờ phụng những người có công với dân với nước thể hiện truyền thống đạo lý tốt đẹp “uống nước nhớ nguồn” của dân tộc ta, đồng thời gìn giữ và phát huy tình đoàn kết trong cộng đồng làng xã.
Lễ cắt băng khánh thành, khai hội Đền Đậu 
Giá trị đặc biệt của đền Đậu chính là lễ hội truyền thống. Hội đền Đậu là lễ hội vùng bởi đây là lễ hội chung của 9 làng cùng thờ đức Thánh. Hội được mở 3 năm một lần vào các năm Tý, Ngọ, Mão, Dậu. Kéo dài từ ngày 16 đến ngày 20 tháng 3 (âm lịch). Để chuẩn bị cho mở hội, từ đầu tháng 2 các vị chức sắc bô lão của 9 thôn hàng Từ đã phải họp bàn để thống nhất chủ trương, kế hoạch và các công việc cụ thể. Sau khi có sự bàn định thống nhất của 9 làng, từng hàng Từ về chuẩn bị và tiến hành luyện tập để khi diễn ra lễ hội được trang trọng và đúng nghi thức. Các hàng Từ chuẩn bị cho lễ hội rất công phu, đặc biệt là chuẩn bị cho lễ rước. Mỗi làng phải chọn cử ra: 1 ông chủ tế và các ông trong đội tế; chọn lấy 2 người tướng cờ và 30 người làm quân cờ, chọn đội “giai trần” 18 người để khiêng kiệu, long đình; chọn “đô tùy” là người để đánh trống, cầm cờ, cầm tàn, tán, lọng, 2 người phục vụ cho tướng cờ... Các ông Chủ tế và bà Tướng cờ phải là người “phu phụ song toàn, tử tôn hưng thịnh” Các ông trong đội tế cũng phải chọn những người tiêu biểu trong làng. “Giai trần” là những thanh niên khỏe mạnh đều nhau, có hoàn cảnh tốt. Quân cờ là những cô gái từ 13 đến 16 tuổi khỏe mạnh, có nhan sắc và phẩm hạnh tốt trong các gia đình tiêu biểu. Trong các ngày diễn ra lễ hội, phần tổ chức nghi lễ rước là uy nghi, trang nghiêm, linh thiêng và đông vui hơn cả. Từ sáng sớm các bộ phận tham gia lễ rước đã tập hợp đông đủ, vào vị trí sẵn sàng. Nhân dân trong làng cũng tập trung đông đúc để cùng đi xem rước. Từ các nẻo đường, đám rước của 9 hàng Từ đông vui, rộn rã. Các đám rước rực rỡ đủ sắc màu của cờ, quạt, tàn, lọng, siêu đao, bát biểu, kiệu long đình với hàng ngàn người quần áo sặc sỡ đã vẽ lên 1 bức tranh làng quê trong ngày hội thật sinh động, náo nhiệt. Các đoàn rước xuất phát từ đình làng, theo thứ tự được quy định rất chặt chẽ như sau: Tích 1 đi đầu gồm có các thôn Mộ Đạo, Trạc Nhiệt, Mai Ổ; tiếp theo là đoàn rước của Tích 2 theo thứ tự có các thôn Tập Ninh, Đức Tái, Đô Đàn; đoàn rước của Tích 3 đi sau cùng có các thôn Trúc Ổ, Yên Giả, La Miệt. Khi rước kiệu làng Mộ Đạo đi trước, các làng dù đến trước cũng phải chờ theo thứ tự từ tích 1 đến tích 3 như kể ở trên. Sau khi đám rước tập trung đông đủ tại địa điểm đầu làng Mộ Đạo sẽ tiến hành rước theo thứ tự xuống Đền và tổ chức lễ tế. Sau khi tế lễ xong ở đền, các hàng từ về lại đình làng mình tiếp tục tế lễ cho tới ngày 18 thì tế giã đám.
Hình ảnh lễ rước nhìn từ trên cao
Trong các ngày lễ hội, sau phần lễ là phần hội của các làng với nhiều tục lệ và trò chơi dân gian như: đánh cờ người, đấu vật, múa rối nước, bắt vịt trong ao, thi dệt vải... Mộ Đạo vốn có truyền thống đấu vật nên hội Đậu bao giờ cũng có thi đấu vật. Ngoài ra thi dệt vải ở hội đền Đậu cũng rất nổi tiếng và hấp dẫn. Nhiều phường dệt ở trong vùng cùng tới tham gia. Trong hội đền Đậu xưa còn có trò chơi “nhảy phỗng” rất độc đáo và hấp dẫn, tiếc là đến nay không còn được duy trì.
Ngày nay, lễ hội đền Đậu được tổ chức đơn giản, gọn nhẹ hơn. Tuy vậy, những giá trị truyền thống tốt đẹp vẫn được duy trì phát huy, đáp ứng nhu cầu tâm linh tín ngưỡng của nhân dân, góp phần thắt chặt mối đoàn kết tình làng nghĩa xóm, cố kết cộng đồng, giúp người dân tăng thêm nghị lực và tinh thần trong lao động sản xuất, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.
Đền Đậu được xếp hạng di tích lịch sử văn hóa cấp tỉnh, Quyết định số 1766/QĐ-UBND, ngày 17/12/2020.
N.T.H.A
