Tòa Tam bảo chùa nhìn từ phía trước

Chùa Tỳ Điện (Sùng Quang tự) vốn được khởi dựng từ lâu đời, trên thế đất linh thiêng ở xứ cửa Nghè. Căn cứ vào văn chuông “Sùng Quang tự chung” tạo tác năm Thiệu Trị thứ 3 (1843) hiện còn bảo lưu tại di tích đã khẳng định thời điểm này ngôi chùa đã tồn tại và được nhân dân 2  xã Tỳ Bà, Điện Xuyên đóng góp tiền của phát tâm đúc chuông. Nguyên xưa, chùa Tỳ Điện gồm nhiều hạng mục công trình như: Tam quan, Tam bảo, nhà Tổ, nhà Mẫu, vườn Tháp mộ... Tam bảo có kết cấu kiểu chữ Đinh gồm: Tiền đương 5 gian, Thượng điện 3 gian, bộ khung gỗ lim to chắc khỏe, trong chùa tượng phật bài trí uy nghi.

Trong thời kỳ kháng chiến chống Pháp, năm 1949 nhân dân Tỳ Điện đã hạ giải đình, chùa để tránh quân giặc lập đồn bốt. Năm 1997, chính quyền và nhân dân địa phương đã góp công, góp của xây dựng lại chùa. Từ đó đến nay, chùa Tỳ Điện đã được trùng tu, tôn tạo như: xây dựng nhà Mẫu, nhà Tổ, lầu Quan Âm. Năm 2023, xây các công trình phụ trợ, cải tạo khuôn viên cảnh quan khu di tích.

Bài trí tượng thờ tại tòa Thượng điện chùa

Hiện nay, chùa Tỳ Điện (Sùng Quang tự) tọa lạc tại vị trí trung tâm của làng, mặt quay hướng Đông - Nam, gồm các công trình: Tiền đường, Thượng điện, nhà Mẫu, cổng chùa, công trình phụ trợ, sân vườn… Di tích có công tình kiến trúc truyền thống, bố cục gọn gàng chặt chẽ nằm trong không gian có nhiều cây cối, hồ nước xanh mát tĩnh mịch, đậm chất làng quê của vùng đồng bằng Bắc Bộ.

Hiện nay, trong di tích còn bảo lưu được nhiều hiện vật có giá trị lịch sử, văn hóa, nghệ thuật, tiêu biểu là chuông đồng “Sùng Quang tự chung” đúc năm  Thiệu Trị 3 (1843). Nội dung khắc trên chuông cho biết: "Hai xã Tì Bà, Điện Xuyên, huyện Lương Tài, phủ Thuận An. Nguyên do, chùa Sùng Quang từ trước tới nay chưa có chuông lớn. Nay các vị quan viên hương lão của hai xã họp bàn việc đúc một quả chuông. Hai xã cùng đóng góp tiền cùng với thập phương trẻ già thiện tín phát tâm đúc chuông. Nay việc đã hoàn thành, hội chủ hưng công, tuỳ duyên công đức tiền của, họ tên khắc vào chuông để lưu truyền lâu dài". Đây là cổ vật quý, góp phần quan trọng vào việc tìm hiểu, nghiên cứu quá trình hình thành phát triển của ngôi chùa cũng như địa danh hành chính và tín ngưỡng thờ cúng phật pháp của nhân dân nơi đây từ xa xưa. Ngoài ra trong chùa còn lưu giữ và bài trí nhiều tượng phật, đồ thờ tự có giá trị thẩm mỹ, nghệ thuật đặc sắc, chứng minh cho sự tồn tại của ngôi chùa trong lịch sử, mà qua đó còn cho biết nhiều thông tin về địa danh hành chính, văn hóa, tín ngưỡng, thông tin về con người và vùng đất nơi đây. Góp phần nghiên cứu về lịch sử, văn hóa của địa phương nói riêng và làm giàu thêm kho tàng lịch sử văn hóa nước nhà..

Chuông đồng“Sùng Quang tự chung” năm  Thiệu Trị 3 (1843).

Chùa là nơi phụng thờ và hoằng dương Phật pháp nhằm giúp con người sống hướng thiện, cầu an và trút bỏ mọi phiền não khổ đau để hướng đến những điều tốt đẹp. Đồng thời chùa cũng là nơi lưu truyền, duy trì tín ngưỡng thờ Mẫu - một tín ngưỡng dân gian bản địa, thuần Việt, có lịch sử lâu đời. Người Việt ta coi thế giới tự nhiên và con người là một thực thể thống nhất, người Mẹ của con của người cũng là người “Mẹ tự nhiên”. Với Mẫu Thiên cai quản vùng trời, Mẫu Địa cai quản vùng đất, Mẫu Thủy cai quản vùng sông nước, Mẫu Thượng Ngàn cai quản vùng núi rừng. Việc tôn thờ các Mẫu là tôn thờ những bà mẹ xứ sở, cai quản các vùng miền để cầu mong cho mưa thuận gió hòa, mùa màng tươi tốt, vạn vật nảy nở sinh sôi.

Từ khi khởi dựng cho đến nay, chùa Tỳ Điện luôn là trung tâm sinh hoạt văn hóa tín ngưỡng, tôn giáo của cộng đồng. Hằng năm, tại di tích có nhiều sinh hoạt văn hoá, tín ngưỡng như: tết Nguyên Đán, lễ Phật Đản, lễ Vu Lan, các ngày giỗ, tuần rằm, mồng một… đã thu hút đông đảo nhân dân địa phương và khách thập phương đến với di tích. Thông qua các hoạt động trên đã giúp con người sống đoàn kết, nhân hậu, từ bi, bác ái. Chính vì vậy, chùa Tỳ Điện luôn có vị trí quan trọng trong sinh hoạt văn hóa cộng đồng của làng xã từ xưa đến nay và đã trở thành biểu tượng thân quen, gần gũi của mỗi người con quê hương.

Lễ trao nhận bằng xếp hạng di tích chùa Tỳ Điện (Sùng Quang tự)

Với những giá trị tiêu biểu trên, chùa Tỳ Điện (Sùng Quang tự), xã Phú Hòa, huyện Lương Tài đã được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá, Quyết định số 2349/QĐ-UBND ngày 20 tháng 12 năm 2023.

Nguyễn Thị Hồng Ánh