Thôn Đại Vi xưa thuộc tổng Đại Vi, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn - nay thuộc xã Đại Đồng, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh. Thôn Đại Vi nằm trên dải đất nổi bên dòng Tiêu Tương cổ và sớm được con người khai phá, sinh cơ lập nghiệp tạo dựng xóm làng trù phú. Quá trình phát triển, nhân dân Đại Vi đã tạo lập truyền thống văn hoá, xây dựng các công trình tín ngưỡng phục vụ cộng đồng như: đình, chùa Lôi Quang, nghè Gạ, Văn chỉ và nghè Nối.
Toàn cảnh tòa Tiền tế Nghè Nối nhìn từ phía trước
Theo tư liệu địa phương cho biết, nghè Nối vốn được khởi dựng từ lâu đời. Nghè Nối xưa có quy mô kiến trúc kiểu chữ Nhị gồm 2 tòa nằm song song với nhau: Tiền tế 5 gian 2 mái, mặt quay hướng Nam. Bộ khung chịu lực bằng gỗ lim chắc khỏe, trên tất cả các bộ vì, đầu bảy, đầu dư có nhiều mảng chạm khắc, trang trí tinh xảo, nghệ thuật, sinh động với những đường nét chạm khắc tinh tế. Trong nghè, bài trí nội thất, đồ thờ tự, tế khí uy nghi lộng lẫy. Hậu cung 1 gian 2 chái 4 mái đao cong, liên kết với Tiền tế tạo thành mặt bằng kiến trúc hình chữ Nhị. Phía trước tòa Tiền tế là khoảng sân rộng lát gạch, ao nghè ,Văn chỉ và Nghi môn kiểu “tứ trụ”.
Năm 1970, công trình kiến trúc của nghè Nối bị tháo dỡ, nhân dân mang tượng, long ngai Đức Thánh vào thờ tại đình Đại Vi. Năm 2008, chuyển bộ khung gỗ tòa Hậu cung đình Đại Vi về dựng thành Hậu cung nghè Nối. Năm 2011, phục dựng tòa Tiền tế ở phía trước tạo thành mặt bằng kiến trúc kiểu chữ Nhị. Năm 2016, xây dựng tường bao, cổng và cải tạo lại Văn chỉ, sân vườn như hiện nay.
Hiện tại, nghè Nối gồm các công trình: Nghi môn, Tiền tế, Hậu cung. Tòa Tiền tế 5 gian, kiến trúc kiểu “bình đầu bít đốc tay ngai, cột trụ cánh phong”. Bộ khung chịu lực được làm bằng gỗ táu, mỗi bộ vì có 4 hàng cột, kết cấu kiểu “thượng chồng rường giá chiêng, hạ ván mê bảy hiên và chồng rường bẩy hiên”. Tòa Hậu cung 3 gian, có kiến trúc “bình đầu bít đốc tay ngai cột trụ cánh phong”. Mỗi bộ vì có 3 hàng cột, kết cấu kiểu “Thượng chồng rường, hạ bảy hiên”. Điêu khắc trang trí toà Hậu cung rất đặc sắc với các đề tài: rồng, lân, vân mây, hoa lá cách điệu… rất sống động, chân thực. Đây là kiến trúc cổ thời Lê còn bảo lưu khá nguyên vẹn đến ngày nay. Nghè Nối hiện nằm trong khuôn viên thoáng đãng, có cây cối xanh mát, ao nước, tạo thành một quần thể di tích thâm nghiêm, cổ kính.
Kết cấu bộ khung chịu lực, vì nóc tòa Hậu cung Nghè Nối
Theo truyền thống và hiện trạng thờ tự ở địa phương cho biết: nghè Nối là nơi phụng thờ Thành hoàng làng Bạch Đa linh ứng Đại vương - có công giúp vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn 12 sứ quân thống nhất đất nước. Lai lịch và công trạng của Ngài có thể tóm lược như sau: vào thời vua Đinh Tiên Hoàng, tại động Hoa Lư, phủ Trường An, đạo Thanh Hóa có gia đình họ Bạch, tên húy là Khanh, vợ là Hoàng Thị Thái chuyên làm việc tích thiện, tích phúc. Ông bà tuổi ngoại tứ tuần mà chưa có con trai nên nhận nuôi người cháu tên là Bạch Đa. Về sau bà Hoàng Thị nằm mộng thấy rồng từ trên trời giáng xuống và sinh ra hai người con trai, đặt tên là Chàng Ngọ và Chàng Mai. Khi nhà Ngô mất, 12 sứ quân cát cứ ở các nơi nổi lên, ba ông bèn theo vua Đinh Tiên Hoàng dẹp loạn và nhiều lần lập chiến công. Khi vua Đinh lệnh ba ông thân hành bắc đạo phục kích truy đuổi quân giặc. Các ông đã đến khu Hạ, xã Đại Vi, huyện Tiên Du, phủ Từ Sơn thiết lập đồn doanh để ứng phó với quân giặc. Bấy giờ, các vị phụ lão ở khu Hạ, xã Đại Vi đều xin làm thần tử, ba ông liền đồng ý. Về sau, do quân giặc quá đông không chống cự được, ba ông bèn chết ở khu Đống (tức xứ Đồng Đường) ngày mùng 10 tháng 7. Khi ba ông chết dân làng đều rất cảm kích, bèn lập miếu ở đó để phụng thờ. Sau khi Đinh Tiên Hoàng quét sạch được quần hùng, lên ngôi hoàng đế bèn sắc phong cho ba ông là Trung đẳng phúc thần. Chuẩn cho khu Hạ, xã Đại Vi lập miếu thờ cúng.
Bài trí đồ thờ tự tại gian giữa tòa Hậu cung Nghè Nối
Hiện nay trên địa bàn thôn Đại Vi, ngoài nghè Nối là nơi thờ Bạch Đa linh ứng Đại vương, còn có nghè Gạ là nơi phụng thờ Chàng Ngọ linh ứng Đại vương và đình Đại Vi là nơi thờ chung Tam vị Thành hoàng: Chàng Ngọ linh ứng Đại vương, Chàng Mai linh ứng Đại vương, Bạch Đa linh ứng Đại vương. Các điểm di tích trên đã tạo thành quần thể công trình tâm linh, tín ngưỡng với mối liên hệ chặt chẽ về lịch sử và nhân vật được thờ của thôn Đại Vi.
Trong di tích nghè Nối hiện còn lưu giữ nhiều tài liệu, hiện vật được tạo tác tinh xảo, nghệ thuật như: bát hương, ngai thờ, bài vị, hương án, hoành phi, câu đối, cuốn thư… cùng nhiều đồ thờ tự sơn thếp lộng lẫy, uy nghi. Đây là các hiện vật tiêu biểu và là nguồn sử liệu quan trọng để xác định vị trí, vai trò của di tích, góp phần nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của địa phương nói riêng và làm giàu thêm kho tàng lịch sử văn hóa nước nhà.
Ngai thờ, bài vị Thành hoàng Bạch Đa linh ứng đại vương
Lễ trao nhận bằng xếp hạng di tích Nghè Nối
Nghè Nối từ xưa đến nay luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng cộng đồng cư dân địa phương, nơi duy trì thuần phong mỹ tục và được thể hiện qua các ngày tiết lệ trong năm, đặc biệt là lễ hội truyền thống tổ chức từ ngày mùng 8 - 11 tháng Hai. Đây là sự kiện để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tỏ lòng tri ân công đức với các vị Thánh, thể hiện truyền thống “Uống nước nhớ nguồn” tốt đẹp của dân tộc ta, đồng thời thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã.
Với những giá trị tiêu biểu trên, nghè Nối, thôn Đại Vi, xã Đại Đồng, huyện Tiên Du đã vinh dự được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá, Quyết định số 2344/QĐ-UBND ngày 20 tháng 12 năm 2023.
TRUNG TÂM BẢO TỒN DI TÍCH VÀ XÚC TIẾN DU LỊCH TỈNH
