Nghi môn đình Kim Tháp nhìn từ phía trước

Theo tư liệu địa phương cho biết, Đình Kim Tháp vốn được khởi dựng từ thời Lê (khoảng thế kỷ XVIII) và luôn được nhân dân địa phương trùng tu, tôn tạo. Đình xưa gồm nhiều hạng mục công trình như: tòa Đại đình có quy mô kiến trúc 5 gian 2 chái 4 mái đao cong, bộ khung bằng gỗ lim chắc khỏe, cột cái to hai người ôm không xuể. Bên trong đình hai bên được lắp sàn gỗ cao, gian giữa tạo hình lòng giếng, trên tất cả các cấu kiện kiến trúc được trang trí tinh xảo, nghệ thuật đề tài tứ linh tứ quý, trong đình nội thất uy nghi. Ngoài ra còn có toà Hậu cung 3 gian, nhà Gà, nhà Hậu hai tòa phía sau, hai nhà Dải vũ, Nghi môn, sân vườn… tạo thành quần thể kiến trúc đồ sộ.

Năm 1949, tòa Đại đình phía trước bị tiêu thổ kháng chiến chống Pháp, chỉ còn lại 3 gian Hậu cung ở phía sau. Năm 1961 - 1962, toà Hậu cung cũng bị phá dỡ, tượng thờ, đồ tế tự bị thất tán, toàn bộ diện tích của đình được sử dụng làm nhà kho hợp tác xã và trường học. Năm 1995, với truyền thống hướng về nguồn cội, nhân dân địa phương đã góp công, góp của xây dựng lại ngôi đình với dáng vẻ truyền thống trên nền xưa đất cũ để tôn thờ Thành Hoàng. Năm 2006, xây cổng đình. Năm 2017, thay bộ cửa đi tòa Đại đình. Hiện tại, đình Kim Tháp có kết cấu kiến trúc kiểu chữ Nhị gồm: Đại đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong và Hậu cung 1 gian 2 dĩ.

Tòa Đại đình nhìn từ phía trước

Theo hiện trạng và truyền thống ở địa phương cho biết: đình Kim Tháp là nơi phụng thờ Tứ vị Thành Hoàng: Đức Thánh mẫu Phương Dung công chúa, Đức Công chúa Cửa Vàng đại vương, Đức Thánh Cả Anh Linh đại vương và Đức Thánh Khải Tường đại vương. Sự tích các Ngài có thể khái lược như sau:

Đức Thánh mẫu Phương Dung Công chúa, tên húy là Hoàng Thị Di, sinh vào giờ Dần, ngày mồng 8 tháng 2 năm Nhâm Ngọ. Ngài vốn người tỉnh Quảng Đông, làm thứ phi của vua Hùng Nghị Vương. Khi Thái tử Duệ Vương lên nối ngôi, Thánh Mẫu xin phép về thăm quê. Trên đường đi, Thánh Mẫu vào nghỉ ở chùa làng Kim Tháp, ban đêm ra tắm ở giếng ngọc tương giao với Hoàng Giang Long Vương mà mang thai. Vào giờ Thân, ngày mồng 4 tháng Giêng, năm Quí Hợi, Đức Thánh Mẫu sinh được: Đức Công chúa Cửa Vàng đại vương, tên húy là Ngọc Nương; Đức Thánh Cả Anh Linh Đại vương, tên húy là Long; Đức Thánh Khải Tường đại vương, tên húy là Mang.

Trải được vài năm, vua Duệ Vương cho đón ba mẹ con Thánh Mẫu về triều. Đến khi các Ngài trưởng thành, vua phong làm quan coi Bộ thủy. Lại nói, bấy giờ trong nước thiên tai nắng hạn, vua bèn sai Công chúa lập đàn cầu mưa. Xong việc, Công chúa liền hóa ngay trước đàn (ngày mồng 5 tháng 7). Khi trời quang mây tạnh, chỉ còn trông thấy hai con mắt biến thành hai con rắn theo dòng nước chảy đến cửa sông Hoàng Giang thì hình dạng càng thêm dài lớn. Nhân dân ở đấy thấy vậy bèn dâng biểu tấu lên triều đình. Vì Công chúa có công cầu đảo được mưa, vua bèn phong cho làm Thành hoàng ở thôn Kim Tháp và thôn Hoàng Giang. Sau khi Công chúa qua đời, Đức Thánh Mẫu ngày đêm tưởng nhớ nên đã về bản thôn tế lễ. Khi tế lễ xong, Thánh Mẫu lại ra chỗ giếng ngọc khi xưa rồi tự hóa (ngày 25 tháng 7), sau được vua chuẩn phong cho làm Thành Hoàng tại bản thôn.

Còn khi hai Đức Thánh ông 21 tuổi đã văn võ song toàn, sức mạnh phi thường. Bấy giờ, có Thục Phán An Dương Vương định cướp nước Văn Lang. Vua Hùng Duệ Vương bèn sai Đức Thánh Tản Viên và hai Đức Thánh ông cùng dẫn thủy bộ quân đi đánh giặc lập nhiều chiến công tại cửa Thần Phù, Lục Đầu. Khi khải hoàn trở về, hai ông rẽ thuyền vào sông Nguyệt Đức thăm đền thờ Đức Thánh Mẫu, sau hoá ở giữa dòng sông (ngày 12 tháng 8), được vua phong làm Thành Hoàng thôn Kim Tháp. Về sau các Ngài còn nhiều lần âm phù cho vua minh, tướng giỏi đánh tan quân giặc xâm lược và được các triều đại ban tặng sắc phong.

Tượng thờ Đức Thánh bài trí tại Hậu cung

Hiện nay, trong di tích đình Kim Tháp còn bảo lưu được nhiều tài liệu, hiện vật có giá trị được tạo tác tinh xảo, nghệ thuật như: tượng thờ, hương án, siêu đao bát biểu… cùng nhiều đồ thờ tự sơn son, thiếp vàng lộng lẫy, uy nghi. Đây là các hiện vật tiêu biểu và là nguồn sử liệu quan trọng để xác định vị trí, vai trò của di tích, góp phần nghiên cứu về lịch sử, văn hóa, nghệ thuật của địa phương nói riêngvà làm giàu thêm kho tàng lịch sử văn hóa nước nhà.

Từ khi khởi dựng cho đến nay, đình Kim Tháp luôn là trung tâm văn hóa, tín ngưỡng cộng đồng cư dân địa phương, nơi duy trì nhiều tập tục văn hoá truyền thống, được thể hiện qua các ngày tiết lệ trong năm, đặc biệt là lễ hội truyền thống vào ngày mùng 4 tháng Giêng. Đây là sự kiện để nhân dân địa phương tưởng nhớ, tỏ lòng tri ân công đức của các Ngài, đồng thời thu hút đông đảo nhân dân địa phương hướng về cội nguồn, thể hiện truyền thống tốt đẹp của dân tộc ta “Uống nước nhớ nguồn”, góp phần thắt chặt mối đoàn kết cộng đồng làng xã, làm giàu thêm truyền thống văn hoá của địa phương.

Lễ trao nhận bằng xếp hạng di tích lịch sử đình Kim Tháp

Với những giá trị tiêu biểu trên, đình Kim Tháp, xã Nguyệt Đức, thị xã Thuận Thành đã vinh dự được Chủ tịch UBND tỉnh Bắc Ninh xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá, Quyết định số 2351/QĐ-UBND ngày 20 tháng 12 năm 2023.

Nguyễn Thị Hồng Ánh