Đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt nằm ở phía Nam giáp đê sông Cầu lịch sử và nằm trong quần thể di tích lịch sử phòng tuyến sông Như Nguyệt thuộc xã Tam Giang, huyện Yên Phong, tỉnh Bắc Ninh là 1 trong 6 công trình trọng điểm của tỉnh Bắc Ninh. Công trình được khởi công xây dựng vào tháng 2 năm 2017, được sự quan tâm của các cấp chính quyền, các ban ngành đoàn thể và nhân dân địa phương thì công trình Tượng đài và Đền thờ chính đã được khánh thành vào tháng 4 năm 2018.
Hiện nay khu di tích có tổng diện tích di tích là 87.136,8 m2 với hơn 20 hạng mục như: đền thờ chính, tượng đài Thái úy Lý Thường Kiệt, Tả vu, Hữu vu, các nhà chức năng, nhà phụ trợ, công viên cây xanh, hồ cảnh quan, …với tổng mức đầu tư hơn 254 tỉ đồng. Hiện vẫn đang trong quá trình thi công các hạng mục công trình phụ trợ.
Toàn cảnh đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt
Tại khu vực tượng đài nơi các bác đang dừng chân đây, phía trước là bức tượng Thái úy Lý Thường Kiệt được đúc bằng đồng. Tượng được tạo tác trong tu thế đứng, mình mặc quan phục, tay phải cầm chiếu thư, tay trái cầm đốc kiếm. Tượng đứng trên bệ, chiều cao tổng thể là 9m, trọng lượng 16 tấn.
Thái úy Lý Thường Kiệt (1019-1105) là nhà chính trị, quân sự tài ba dưới thời nhà Lý. Thái úy Lý Thường Kiệt tên thật là Ngô Tuấn, sau do lập nhiều đại công được ban quốc tính nên gọi là Lý Thường Kiệt. Ông là con trai của Sùng Tiết Tướng Quân Ngô An Ngữ, cháu đời thứ 6 của tiền Ngô vương Ngô Quyền, người phường Thái Hòa, thành Thăng Long – Hà Nội ngày nay. Từ nhỏ, Lý Thường Kiệt là người khôi ngô, thông minh, chăm chỉ học tập, rèn luyện cả văn lẫn võ, nghiên cứu về binh pháp, tỏ rõ là người có chí hướng và nghị lực. Ông làm quan qua 3 triều đại: vua Lý Thái Tông, Lý Thánh Tông, Lý Nhân Tông và đạt được nhiều thành tựu to lớn, Công lao của ông được biết đến với việc đánh phá Chiêm Thành (1069), đánh phá 3 châu Khâm, Ung, Liêm nước Tống (1075-1076). Đặc biệt tên tuổi của ông gắn liền với cuộc kháng chiến chống quân xâm lược nhà Tống và chiến thắng lẫy lừng của quân dân ta vào mùa xuân năm 1077 trên phòng tuyến sông Như Nguyệt.
Đền chính được xây dựng trên khu đất có diện tích khoảng 800m2. Đền có kiến trúc hình chữ Công bao gồm: 7 gian Tiền tế và 5 gian Hậu cung. Nơi quý khách đang dừng chân ở đây là tòa Tiền tế. Phía trước mặt các bác là Ban thờ công đồng. Phía bên tay trái là ban thờ Binh lính. Bởi đền thờ được xây dựng trên cánh đồng Bờ xác – khi xưa là nơi rất nhiều quân lính của ta đã thiệt mạng và những người có công xây dựng phòng tuyến sông Như Nguyệt. Góp phần vào chiến thắng của quân và dân ta lúc bấy giờ. Họ được coi là Dương trợ của Ngài Lý Thường Kiệt.
Phía bên tay phải quý khách là ban thờ Thần Linh – thờ thần Trương Hống được coi là Âm phù giúp Lý Thường Kiệt trấn an tinh thần quân lính bằng bài thơ thần Nam quốc sơn hà. Với lý do thần Trương Hống báo mộng, LTK đã cho quân lính đọc bài thơ âm vang đất trời, khiến cho quân địch bên bờ Bắc một lòng khiếp sợ:
Sông núi nước Nam vua Nam ở
Rành rành định phận tại sách trời
Cớ sao lũ giặc sang xâm phạm
Chúng bay sẽ bị đánh tơi bời
Bài thơ được coi là bản Tuyên ngôn độc lập đầu tiên của nước ta, khẳng định chủ quyền dân tộc và răn đe quân địch rằng: Sông núi nước Nam là của vua Nam, sông núi nước Nam là của người Nam”. Bài thơ đã góp phần làm nên chiến thắng mùa xuân năm 1077.
Tượng Thái úy Lý Thường Kiệt
Hậu cung là nơi tĩnh lặng và linh thiêng nhất trong khu di tích. Toàn bộ kiến trúc của đền được làm bằng gỗ và phần nền đền là đất chứ không phải cát như những công trình tâm linh khác, bởi người dân nơi đây quan niệm chỉ có “Gỗ và Đất” là những vật liệu có thể lưu giữ được sự linh thiêng qua hàng ngàn vạn năm. Tại khu vực Hậu cung có đặt ngai và tượng thờ của Thái úy Lý Thường Kiệt, phía bên trên là bức hoành phi ghi 4 chữ “Chính khí sơn hà”(có nghĩa là chính khí non sông. Hai bên là các ban thờ Quan Văn và Quan Võ.
Khu vực đền thờ chính và bức tượng Thái úy Lý Thường Kiệt được xây dựng quay về hướng Bắc (khác với hầu hết các công trình tâm linh khác quay về hướng Nam). Bởi cách đây gần 1000 năm, trước âm mưu xâm lược Đại Việt của quân Tống, Thái úy LTK đã thống lĩnh 10 vạn quân hướng về phía Bắc tiến đánh. Hướng về phía Bắc cũng chính là hướng về phía dòng sông Như Nguyệt. Tại đây, đã diễn ra trận đánh lớn vào năm 1077, là trận đánh có tính chất quyết định đến cuộc chiến Tống – Việt (1075-1077), cũng là trận chiến cuối cùng của quân Tống trên đất Đại Việt.Trận chiến diễn ra trong nhiều tháng, kết thúc bằng thắng lợi của quân Đại Việt và sự thiệt hại nhân mạng lớn của quân nhà Tống. Chiến thắng này làm cho quân Tống mất hoàn toàn ý chí xâm lược Đại Việt, buộc họ phải công nhận Đại Việt là một quốc gia.
Trong lịch sử hàng ngàn năm dựng nước và giữ nước, dân tộc Việt Nam đã làm nên biết bao kỳ tích anh hùng, nhưng chiến thắng Như Nguyệt chống quân xâm lược nhà Tống mùa xuân năm 1077 dưới sự chỉ huy của Thái úy Lý Thường Kiệt vẫn được lịch sử tôn vinh như là một trong những chiến tích huy hoàng bậc nhất trong lịch sử chống giặc ngoại xâm, bảo vệ nền độc lập của đất nước. Và trong kỳ tích huy hoàng ấy, ghi danh nhà quân sự lỗi lạc thời nhà Lý, nước Đại Việt – Lý Thường Kiệt. Với những công lao hiển hách của mình, LTK được cả triều đình nhà Lý trân trọng và tôn vinh.
Trong những năm gần đât được sự quan tâm, chỉ đạo của Tỉnh ủy Bắc Ninh, ngày 16/05/2019 HĐND-UBND-MTTQ huyện Yên Phong đã long trọng tổ chức lễ kỉ niệm 1000 năm ngày sinh Thái úy Lý Thường Kiệt (1019-2019). Cũng trong dịp này, khu di tích vinh dự được đón bằng công nhận Di tích Lịch sử Văn hóa.
Hiện nay, đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt đã và đang trở thành điểm hành hương tâm linh, thu hút đông đảo các đoàn khách đến tham quan, chiêm bái.
Lễ cắt băng khánh thành đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt
Mặt trước tòa Tiền tế đền thờ Thái úy Lý Thường Kiệt
