Chùa Phật Tích có tên chữ là Vạn Phúc tự (Vạn điều phúc đến với mọi người), toạ lạc trên lưng chừng núi Phật Tích, thuộc thôn Phật Tích, xã Phật Tích, huyện Tiên Du, tỉnh Bắc Ninh.
Theo các sử sách cổ cho biết, chùa Phật Tích được xây dựng thành đại danh lam thắng cảnh từ thời Lý.
Thời Trần, chùa Phật Tích vẫn tiếp tục là đại danh lam thắng cảnh, các vua Trần thường đến đây ngắm cảnh, lễ Phật, dự hội, đề thơ. Vua Trần Nghệ Tông còn cho xây dựng một thư viện lớn với nhiều sách quý tại đây.
Đến thời Lê Trung Hưng và thời Nguyễn, chùa được trùng tu tôn tạo với quy mô lớn, toà ngang dãy dọc lên tới hàng trăm gian, nên chùa còn có tên gọi là chùa trăm gian.
Nhưng thật đáng tiếc, trong thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, giặc Pháp chiếm đóng Phật Tích đã phá huỷ hoàn toàn chùa Phật Tích, chỉ còn sót lại một số di vật, cổ vật có giá trị như: bia đá, vướn tháp, tượng Phật Adida, tượng linh thú…
Ngay sau khi hoà bình lập lại, nhân dân địa phương đã cho dựng một ngôi chùa nhỏ để bảo vệ pho tượng Phật Adida. Năm 1996, chùa được xây dựng lại nhưng với quy mô nhỏ. Năm 2008-2009, để hướng tới đại lễ 1000 năm Thăng Long-Hà Nội, được sự quan tâm của Đảng & Nhà nước, chùa Phật Tích đã được đầu tư kinh phí để trùng tu, tôn tạo mang diện mạo khang trang như ngày nay. Nhà sư trụ trì ở chùa, bằng nguồn vốn xã hội hoá đã cho xây dựng một số công trình mới bằng vật liệu hiện đại như: Bảo tàng Phật giáo, viện Quan âm, nhà khách… Đặc biệt, nhà sư còn cho tạc một pho đại Phật tượng Adida, cao tới 30 m, nặng >3000 tấn, đặt trên đỉnh núi Phật Tích, lấy nguyên mẫu là pho tượng Adida cổ bên trong toà Tam bảo. Hiện nay, chùa Phật Tích bao gồm các hạng mục công trình như: Tam quan gác chuông, Tam bảo, Hậu đường, Nhà tổ, nhà mẫu, miếu tiên chúa, vườn tháp…
Toàn cảnh tòa Tiền đường chùa Phật Tích
Trải bao biến cố thăng trầm của lịch sử nhưng chùa Phật Tích vẫn bảo lưu được nguyên 4 cấp nền được kè đá tảng từ thời Lý.
- Cấp nền thứ nhất: Tại khu vực cổng chùa, có mặt bằng so với chân núi, hai bên đường đi có hai ao nhỏ được ví như hai mắt rồng và có 1 giếng rồng.
- Cấp nền thứ hai: Truyền rằng, xưa kia nơi này vốn là khu vực vườn chùa, được trồng toàn hoa mẫu đơn, là nơi diễn ra lễ hội khán hoa mẫu đơn gắn liền với thiên tình sử Từ Thức gặp tiên.
- Cấp nền thứ ba: là tòa Tam bảo, nơi thờ tự chính của chùa.
Ngay phía trước toà Tam bảo là hàng linh thú bằng đá, đây là một trong số các cổ vật thời Lý còn được bảo lưu đến ngày nay. Tượng 10 linh thú bằng đá được tạo tác tác thành từng cặp, với kích thước như thật và trong các tư thế rất sống động. Bao gồm các loài: Voi, trâu, sư tử, tê giác, ngựa. Chúng là những con vật có trong Phật thoại, vừa quy y Phật pháp, vừa bảo vệ thế giới của Phật pháp. Tượng 10 linh thú bằng đá được công nhận là bảo vật Quốc gia năm 2017.
Chính giữa tòa Tam bảo là pho tượng Adida được các nhà nghiên cứu trong và ngoài nước đánh giá: đây là một tác phẩm nghệ thuật điêu khắc tượng Phật tuyệt mỹ nhất từ thời Lý còn được bảo lưu đến ngày nay. Trải qua gần 1000 năm tuổi pho tượng vẫn cho thấy vẻ đẹp trên nhiều phương diện: triết lý Phật học, đường nét, hoa văn, chất liệu. Tượng được tạo tác từ đá xanh nguyên khối trong tư thế ngồi thiền tĩnh tại trên đài sen. Thân tượng cao 1,845m. Tượng có thân hình thon thả, óng nuột bởi nếp chảy của tấm áo cà sa khoác ngoài. Cổ kiêu ba ngấn nõn nà, khuôn mặt đẹp, đôi mắt hiền từ, đôi lông mày cong vút, miệng mỉm cười. Toàn bộ thân hình, khuôn mặt tượng toát lên vẻ đẹp từ bi hỉ xả như đang lắng nghe mọi tiếng kêu cứu khổ cứu nạn của mọi kiếp chúng sinh, để cứu khổ độ nạn. Tượng Phật Adida đã được Nhà nước công nhận là bảo vật quốc gia năm 2012.
Phía trước pho tượng Adida đó chính là chân cây tháp cổ được xây dựng từ thời Lý. Năm 2008 trong quá trình đào móng trùng tu chùa Phật Tích đã phát lộ ra chân cây tháp cổ. Ban quản lý Di tích tỉnh Bắc Ninh đã tiến hành khai quật khảo cổ học và chân cây tháp đã lộ rõ nguyên hình vuông lòng rỗng. Các nhà khảo cổ học cho biết đây chính là chân cây tháp cổ mà đúng như sử sách đã ghi chép lại: Cây tháp quý thời Lý cao ngàn trượng, trong có pho tượng vàng cao 6 trượng. Chân tháp chùa Phật Tích được xây dựng rất kiên cố và chắc chắn, điều đó chứng tỏ đây là tháp có quy mô lớn, xứng đáng với truyền tụng trong dân gian: Truyền rằng, ngọn tháp của chùa cao vời vợi nhào lẫn trong mây, đến nỗi ở tận kinh thành Thăng Long vẫn nhìn rõ. Nhà vua ngạc nhiên hỏi cận thần: Cớ sao ở nơi thôn giã lại có ngọn tháp còn cao hơn cả cung điện trong hoàng thành? Sau lời quở đó, cây tháp bỗng bị đổ dọc theo sườn núi, gạch đổ xuống tới tận đầu làng dài gần cây số, nơi ấy hiện nay vẫn còn xóm ngõ gạch. Dưới lòng đáy tháp lộ ra một pho tượng Phật sừng sững, đó chính là pho tượng Adida.
Tháp có bình diện hình vuông, chiều dài mỗi cạnh tháp là 9,1m. Tường tháp dày trung bình 2,40m đến 2,43m. Kỹ thuật gia cố nền móng hết sức kiên cố, cứ một lớp sỏi dầy từ 3 đến 5cm, rồi lại đến 1 lớp đất sét đồi dày tương đương. Kiểu gia cố nền móng này rất giống với cách gia các móng trụ sỏi kiến trúc thời Lý được phát hiện tại Hoàng thành Thăng Long và chùa Dạm (Bắc Ninh). Nhưng vật liệu đất sét có khác nhau, nếu như ở Phật Tích đây, người ta dùng loại đất sét đồi có độ cứng cao dễ bở dời thì ở Hoàng thành Thăng Long người ta dùng loại đất sét dẻo có độ kết dính cao. Các tường tháp cũng không bằng phẳng mà uốn cong lên ở 4 góc kiểu đao đình. Để làm được điều đó, ở hàng gạch tại đế tháp các góc được kê đệm từ 1 đến 3 hàng gạch, trong quá trình xây dựng ở các góc Tháp những người thợ phải khéo léo chọn loại gạch có độ dầy hơn để tạo độ cong ở 4 góc Tháp. Gạch được xây dựng Tháp có rất nhiều loại, có tới gần 10 loại gạch, với kích thước và độ dầy mỏng khác nhau, nhưng nhìn chung là loại gạch bìa hình chữ nhật. Trong đó, có hai loại gạch có dòng chữ Hán mang niên đại. Một loại là Lý gia đệ tam đế Long Thuỵ Thái Bình tứ niên tạo ( gạch được sản xuất vào đời vua Lý thứ 3 năm Long Thuỵ Thái Bình thứ 4-1057). Một loại là Lý gia đệ tam đế Chương Thánh Gia Khánh thất niên tạo (gạch được sản xuất vào đời vua Lý thứ 3 năm Chương Thánh Gia Khánh thứ 7-1065). Như vậy, căn cứ vào các bằng chứng khảo cổ học cho biết Tháp có thể được xây dựng khoảng từ năm 1057-1065. Việc phát lộ ra chân cây Tháp cổ có ý nghĩa rất quan trọng, không chỉ góp phần khẳng định rõ hơn về lịch sử gần 1000 năm của chùa Phật Tích, mà còn là bằng chứng sinh động minh chứng về trình độ xây dựng Tháp thời Lý đã đạt đến trình độ kỹ thuật, mỹ thuật cao.
Nhà Tổ là nơi tôn thờ các vị sư tổ cùa chùa. đặc biệt, nơi đây còn bảo lưu được bức tượng táng của Thiền sư Chuyết Chuyết. Thiền sư Chuyết Chuyết vốn là người tỉnh Phúc Kiến, Trung Quốc, ngài họ Lý, tên Thiên Tộ. Năm 1623 ngài sang Việt Nam thuyết pháp, giảng đạo và đã nhận Thiền sư Minh Hành làm đệ tử. Sau đó, khoảng 1 năm Thiền sư về trụ trì tại chùa Phật Tích.
Tương truyền, khi biết mình sắp viên tịch, ngài liền gọi đệ tử đến dặn dò, rồi một mình bước vào trong Tháp mang theo 1 cây đèn, 1 can dầu, 1 can nước và sai đệ tử bịt kín cửa Tháp lại. hàng ngày, đệ tử đều nghe thấy tiếng mõ vang đều đều ra từ trong Tháp. Bỗng một ngày, đệ tử không còn nghe thấy tiếng mõ nữa thì biết ngài đã viên tịch. Có 1 điều kỳ lạ là khi Thiền sư mất, suốt cả tháng trời khắp núi rừng Phật Tích có một mùi hương thơm ngào ngạt. Đây là 1 trong 4 pho tượng táng được tìm thấy đầu tiên ở Việt Nam. Hai pho tượng táng được phát hiện đầu tiên là của Thiền sư Vũ Khắc Trường và Vũ Khắc Minh ở chùa Đậu (Thường Tín-Hà Nội). Đây là pho tượng táng thứ 3 được phát hiện, và gần đây nhất là pho tượng táng của Thiền sư Thích Như Trí, được phát hiện tại chùa Tiêu (Từ Sơn - Bắc Ninh).
Quý khách đang được chiêm ngưỡng vườn tháp của chùa Phật Tích. Nơi đây còn bảo lưu được 34 ngôi tháp, trong đó có 9 tháp bằng đá xanh và 25 tháp xây bằng gạch. Phần lớn, các Tháp ở đây mang niên đại thời Lê Trung Hưng (Thế kỷ XVII, XVIII). Tại trung tâm của vườn Tháp có 1 ao nhỏ hình chữ Nhật gọi là ao Rồng. Ao có chiều dài 7m, chiều rộng 5m, sâu 2,5m, vách thẳng đứng được kè đá tảng. Dưới đáy ao có một phiến đá lớn hình bán nguyệt được chạm nổi hình rồng rất lớn. Mặt cạnh của phiến đá chạm hình sóng nước thuỷ ba, mang đậm phong cách nghệ thuật thời Lý. Như vậy, chùa Phật Tích được xây dựng trên 1 thế đất rất đẹp Tiền long hậu long.
Chùa Phật Tích không chỉ là trung tâm Phật giáo mà còn lưu giữ kho tàng truyền thuyết, sinh hoạt văn hóa – văn nghệ dân gian. Với những giá trị nổi bật, chùa Phật Tích đã được công nhận là di tích Lịch sử và Kiến trúc nghệ thuật Quốc gia đặc biệt vào năm 2014.
