Đền Bà Chúa Kho vốn được khởi dựng từ lâu đời, hiện trước cửa đền có 4 chữ Hán “Chủ khố linh từ”, hai bên cổng đền có đôi câu đối “Càn long tốn thủy lưu thắng cảnh/ Liệt nữ cao sơn hiển linh từ”. Đền xưa được xây dựng theo một trục dọc chạy từ chân núi Kho lên lưng chừng núi gồm: cổng Tam môn, Tiền tế, ba cung, hai bên là hai tòa Dải vũ và một số công trình phụ trợ khác.
Tượng Bà Chúa Kho trong cung cấm tại đền
Căn cứ vào truyền thuyết địa phương thì đền thờ một “Bà Chúa” là vợ của một vua Lý, có công trông coi kho lương của quân dân Đại Việt trong cuộc kháng chiến chống quân xâm lược Tống năm 1077.
Tuy nhiên theo các nhà nghiên cứu lịch sử, Bà là công chúa thứ 6 của vua Lý Thánh Tông (1054 – 1072), có tên Lý An Quốc, sinh ngày 12/4 năm Giáp Ngọ, con của thứ phi Lê Thị Mai. Bà nổi tiếng là một công chúa học giỏi thông minh, nhanh nhẹn, tháo vát được triều đình yêu mến. Năm 1076, nhà Tống sai Quách Quỳ tiến quân đánh chiếm đất Đại Việt. Tướng quốc Lý Thường Kiệt cho xây phòng tuyến sông Như Nguyệt từ Thái Nguyên đến Phả Lại, ông giao cho Lý An Quốc giữ chức hậu cần, đóng kho ở vùng Trúc Lác (phía Bắc sông Cầu) và kho Vũ Ninh (phía Nam sông Cầu) để phân phối lương thực cho quân sĩ.
Sau khi Quách Quỳ chiếm được Lạng Sơn, công chúa Lý An Quốc biết khó lòng giữ vững phòng tuyến phía Bắc sông Cầu, Bà ra lệnh giải phóng kho phía Bắc và phía Nam bằng cách cho dân vay thóc không lấy lãi, người nghèo được phát thóc cứu tế để lương thực không rơi vào tay giặc Tống.
Tháng giêng năm 1077, quân Tống chiếm được phía Bắc. Thừa thắng, chúng xua quân xuống phía Nam, nhưng bị lực lượng của tướng quân Lý Thường Kiệt đánh chặn. Quân Tống cạn lương thực muốn chiếm kho lương tại phía Nam (kho Vũ Ninh), nên bao vây và gửi thư chiêu dụ Lý An Quốc. Biết thế giặc mạnh, Bà giả vờ thuận ý để kéo dài thời gian chỉnh đốn lại binh mã, rồi sai người thiêu hủy dãy quân lương Vũ Ninh gồm 9 kho gạo, 2 kho vũ khí. Sau khi ra lệnh phóng hỏa, bà cùng một số quân sĩ mở đường về Đông Nam, đánh với giặc theo kế điệu hổ ly sơn, mặt khác cho quân chạy ra hướng Tây Bắc đến Yên Phong.
Vào giờ Thìn ngày 16/2/1077 (tức 12 tháng giêng năm Đinh Tỵ), bà anh dũng hy sinh sau khi chịu 24 mũi tên của giặc, khi đó bà mới 23 tuổi. Sau khi Bà mất, nhân dân đã lập miếu thờ Bà tại chân núi Vũ Ninh (tức đền Cô Mễ, Vũ Ninh, Bắc Ninh ngày nay) và phong chức “Lý chiêu phong chi cục hậu cần”. Đến thời nhà Lê, bà được phong thần là “Chủ khố linh từ” tức là người có công trông nom kho tàng.
NTTT
