Lối lên đền và đền thờ nhìn từ phía trước

Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư tên húy là Nguyễn Trư, hiệu là Tùng Khê. Thân phụ Ngài là Nguyễn Quang Bật, thân mẫu là Trần Thị Bộc. Khi lớn lên ngài thông minh, tài trí hơn người. Vì mồ côi cha mẹ sớm nên Ngài phải đi ở cho một nhà giàu ở xã Đông Sơn, huyện Đông Ngàn (nay là thôn Đông Sơn xã Việt Đoàn, huyện Tiên Du). Sau đó Ngài được thầy Vũ Mộng Nguyên đón về nuôi nấng lại dạy cho học hành tinh thông kinh sử. Không phụ công nuôi dạy ăn học của thầy, Ngài thi đỗ Trạng nguyên khoa thi Mậu Thìn niên hiệu Thái Hòa thứ 6 (1448) đời vua Lê Nhân Tông.

Năm 1459, Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư được cử làm Phó sứ đi sứ nhà Minh, khi về được phong chức Lại bộ Thượng thư, Chưởng Lục bộ Thượng thư. Cuộc đời khoa cử và làm quan của Ngài đã để lại nhiều giai thoại nổi tiếng đặc biệt là tài ngoại giao khi đi sứ. Truyền rằng khi vua Lê Nghi Dân giết vua tiếm vị, sai ngài đi sứ cầu phong, nhà Minh hoạch rằng: “Sao lại dám giết em mà tranh ngôi vua”. Trạng trả lời: “Đường Thái Tông giết cả anh là Kiên Thành, em là Nguyên Cát là việc cũ của thiên triều, thì ngày nay việc nước tôi có gì là lạ”. Thấy sứ thần trả lời rất đúng lý, vua Minh nhận phong vương. Khi đoàn sứ thần tới ải Nam Quan, viên coi cửa ải nhà Minh ỷ thế nước lớn, ngạo mạn treo lên cửa quan một chữ “Thập” lớn bằng gỗ mà không mở cửa ra đón tiếp. Trạng nói: “Ý các người muốn coi người Minh là tung hoành vũ trụ”. Đã vậy thì Đại Việt ta đây “bao quát càn khôn” bèn sai quân tết một vòng tròn lớn bằng lụa mắc lên đầu chữ thập, cả chữ thập nằm lọt trong vòng tròn ấy, viên quan coi ải khiếp phục mở cửa quan nghênh tiếp sứ giả vào.

Tuổi già khi trí sĩ, Ngài về quê sinh sống, dậy dân học hành và nhiều điều lễ nghĩa, lại cấp cho dân ruộng gọi là “học điền” để khuyến khích dân học hành.

Năm 89 tuổi Ngài mất, dân làng kính phục tài năng, đức độ của Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư đã lập đền thờ và tôn Ngài làm Phúc Thần và được vua ban sắc, phong mỹ tự là “Long đức Phổ hộ Phù bồng Đại vương”.

Tượng thờ đặt tại Hậu cung

Theo tư liệu tại địa phương cho biết, ngôi đền cổ vốn trước nằm ở cánh đồng Tổ Mối ở phía Đông - Nam của làng (đến nay nơi này vẫn còn dấu tích nền móng của đền gọi là gồ Tổ Mối). Sau đó đền được chuyển lên sườn núi Đền (khu cổng Thông), rồi lại được chuyển về cạnh đình làng ở phía Tây núi Vĩnh. Nhưng tiếc thay cả đền và đình đã bị phá hủy trong kháng chiến chống Pháp, nhân dân phải gửi tượng thờ vào đền Tiên. Đến năm 2004, dân làng Hiền Lương đã góp công góp của xây dựng lại ngôi đền thờ trên đỉnh núi Đềnvà rước tượng của Ngài về thờ tự.

Đền hiện có kiến trúc kiểu chữ Đinh gồm hai toà: Tiền tế và Hậu cung. Ngoài ra còn có sân gạch, đường đi, cùng trong khuôn viên của đền còn có đền Tiên thờ đức Tiên Chúa. Toà Tiền tế gồm 3 gian 2 chái, bộ khung làm bằng gỗ. Tương ứng với 3 gian 2 chái là 4 bộ vì được kết cấu theo kiểu “thượng giá chiêng hạ kẻ chuyền”, các kẻ ăn mộng từ vì nóc qua cột cái tới cột quân, từ cột quân ra ngoài tạo thành bẩy hiên. Cửa được mở ở 3 gian giữa của toà Tiền tế theo kiểu “thượng song hạ bản”. Phần mái được lợp ngói mũi hài với 4 mái đao cong nghệ thuật. Toà Hậu cung gồm có 1 gian được để thông với toà Tiền tế, bộ vì theo kiểu quá giang gác tường. Tại Hậu cung có 2 ngai và tượng thờ là tượng Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư ngồi bên trái, bên phải cao hơn một chút là tượng thờ Tiến sĩ Vũ Mộng Nguyên, người thầy đã có công nuôi dạy Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư thuở nhỏ. Hai tượng tạc trong tư thế gần như giống nhau đều ngồi trên ngai thờ đầu đội mũ, mặc áo quan.

Kết cấu bộ khung gỗ tòa Tiền tế

Bài trí đồ thờ tự tại tòa Hậu cung

Hiện nay, tại đền thờ quan Trạng còn lưu giữ một số di vật, cổ vật quý, tiêu biểu là 02 pho tượng thờ quan Trạng và thầy Vũ Mộng Nguyên, 02 bộ long ngai đều tạo tác từ thời Nguyễn...

Hàng năm vào ngày giỗ của Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư (mồng 5 tháng 8 Âm lịch), dân làng tổ chức các hoạt động cúng tế, lễ hội tại đền để tưởng nhớ công lao với bậc danh nhân của quê hương đất nước.

 Đền thờ Trạng nguyên Nguyễn Nghiêu Tư đã được xếp hạng là di tích lịch sử cấp tỉnh, Quyết định số 1160/QĐ-UBND ngày 30/08/2012.

TRUNG TÂM BTDT VÀ XTDL TỈNH

  Nguyễn Thị Hồng Ánh