Ngôi đình hiện tọa lạc dưới chân núi Long Khám, trên một khu đất bằng phẳng nhìn thẳng ra dãy Nguyệt Hằng sơn. Trải thời gian, ngôi đình bị xuống cấp và đã nhiều lần được trùng tu tôn tạo. Đến thời kỳ kháng chiến chống thực dân Pháp, tòa Đại đình và Hậu cung đã bị tiêu thổ hoàn toàn, chỉ còn lại tòa Tiền tế được xây dựng vào năm Duy Tân 6 (1912). Hòa bình lập lại, năm 1998, nhân dân địa phương góp công góp của khôi phục lại tòa Đại đình và Hậu cung. Năm 2021, tu sửa lại phần mái tòa Hậu cung.
Toàn cảnh đình Long Khám hiện nay
Toàn cảnh Long Khám nhìn từ phía trước
Hiện nay, đình Long Khám có mặt bằng kiến trúc kiểu “tiền chữ Nhất, hậu chữ Đinh”, gồm: Tòa Tiền tế 1 gian 2 chái chồng diêm 2 tầng 8 mái 8 đao cong,bộ khung gỗ lim chắc khỏe. Toàn bộ sức nặng của phần mái đều đồn lên trên hệ thống 16 cây cột lớn nhỏ chia làm 4 hàng đặt trên các chân tảng bằng đá xanh. Nghệ thuật điêu khắc, trang trí được tập trung vào các mảng cốn theo đề tài “tứ linh”, “tứ quý” với kỹ thuật chạm nổi, chạm kênh bong điêu luyện, tinh xảo. Đây là công trình kiến trúc nghệ thuật độc đáo của thời Nguyễn bảo lưu nguyên vẹn cho đến ngày nay.
Kết cấu kiến trúc toà Tiền tế (thời Nguyễn)
Tòa Đại đình 3 gian 2 chái, 4 mái đao cong. Bộ khung gồm 4 bộ vì, mỗi bộ vì có 4 hàng cột, kết cấu kiểu "thượng chồng rường, hạ chồng rường, bảy hiên”. Hậu cung 1 gian, kết cấu kiểu “vì kèo”, quá giang gác tường, không trang trí, gờ chỉ đơn giản.
Bài trí ban thờ trong tòa Hậu cung
Đặc biệt, trong giai đoạn Tổng khởi nghĩa Tháng 8 năm 1945, đình Long Khám gắn liền với sự kiện lịch sử cách mạng. Dưới sự lãnh đạo của Đảng, từ ngày 17 - 19 tháng 8, hơn 400 tự vệ với các loại vũ khí thô sơ từ khắp nơi trong huyện Tiên Du đã kéo về đình Long Khám tập kết dưới ngọn cờ cách mạng. Sáng ngày 20/8 làm lễ tuyên thệ sau đó cùng nhân dân trong vùng rầm rộ tiến về tỉnh lỵ Bắc Ninh khởi nghĩa giành chính quyền về tay nhân dân. Đình Long Khám đã trở thành một cột mốc lịch sử của Đảng trong những ngày tổng khởi nghĩa giành chính quyền thắng lợi về tay nhân dân sau nhiều năm bị kẻ thù xâm lược đô hộ.
Hiện trong đình còn bảo lưu được nhiều tài liệu, hiện vật như: Hòm sắc, hương án, ngai thờ, bài vị, hoành phi, câu đối…
Hệ thống sắc phong tại di tích
Hàng năm lễ hội đình Long Khám tổ chức vào ngày 20 tháng 8 (Âm lịch). Trước ngày hội các cụ mở cửa đình bao sái các đồ thờ tự, phong cờ quạt, tàn lọng. Tối ngày 16 là tế Nhập tịch, 8 giờ sáng ngày 20 là tế chính (là ngày hóa của Đức thánh). Đến tối ngày 21, tế giã đám và đóng cửa đình. Lễ vật dâng lên đức thánh gồm: thủ lợn, xôi gà, hương đăng, hoa quả, rượu trà… Sau phần lễ trang nghiêm là đến phần hội với rất nhiều tục trò dân gian như: Hát quan họ, tổ tôm điếm… thu hút đông đảo nhân dân và khách thập phương tham gia.
Với những giá trị tiêu biểu trên, đình Long Khám đã được xếp hạng là di tích Lịch sử - Văn hoá quốc gia, Quyết định số 154/QĐ, ngày 25/01/1991.
Nguyễn Thị Hồng Ánh
(Trung tâm Bảo tồn di tích và Xúc tiến du lịch)
