Khu du lịch sinh thái suối Mỡ nằm trên địa phận xã Nghĩa Phương, tỉnh Bắc Ninh cách phường Bắc Giang 30 km về phía đông. Suối Mỡ nằm cách thủ đô Hà Nội 80 km theo quốc lộ 31 và đường tỉnh lộ 293. Suối Mỡ nằm trong thung lũng núi Huyền Đinh- Yên Tử. Nó được đặt tên theo tên một con suối với nhiều thác nước lớn, nhỏ và nhiều bồn tắm thiên nhiên kỳ thú dọc theo dòng chảy. Phong cảnh Suối Mỡ rất huyền ảo, những con suối tung bọt nước lên những phiến đá tạo nên nơi đây một bức tranh sơn thuỷ hữu tình mang vẻ đẹp rất tự nhiên.

Đền Suối Mỡ với những nét cổ kính và những giá trị văn hóa lịch sử được lưu giữ tại đây đã được công nhận là Di tích lịch sử cấp quốc gia vào năm 1988. Lễ hội đền Suối Mỡ diễn ra hằng năm vào ngày 30 tháng 3 và mồng 1, mồng 2 tháng 4 Âm lịch nhằm cầu mong mùa màng tốt tươi và cũng là dịp để mọi người tỏ lòng biết ơn với công chúa Quế Mỵ Nương thu hút hàng nghìn du khách thập phương đến cầu phúc, cầu tài... 

Khu du lịch sinh thái suối Mỡ có giá trị về mặt lịch sử, văn hóa, tín ngưỡng gồm hệ thống 3 ngôi đền chính: Đền hạ, Đền Trung, đền Thượng thờ Thánh mẫu thượng ngàn công chúa Quế Mị Nương ,con gái thứ IX của vua Hùng. Tương truyền công chúa Quế Mị Nương là người thích du ngoạn cùng sơn thủy hữu tình, hòa mình cùng cỏ cây hoa lá và trời đất bao la. Khi đến vùng đất này, Mị Nương thấy dân tình nơi đây sống thật khốn khổ, đói rách vì hạn hán, đất đai thì cằn cỗi, công chúa rất buồn lòng. Vào ngày đầu xuân, Mị Nương lên núi Huyền Đinh dạo chơi, bất chợt một cơn gió mạnh đã cuốn Nàng bay đi và đưa Nàng tới khúc Suối Mỡ ngày nay. Khi hạ giá xuống đây (thác Vực Mỡ), Mị Nương đã dùng 5 đầu ngón chân ấn xuống tảng đá và từ những vết chân này tạo thành một dòng nước mát ào ào chảy ra thành một con suối. Đó chính là Suối Mỡ ngày nay. Con suối đưa nước tưới đồng ruộng, nhân dân nơi đây có nước canh tác, sinh sống, quanh năm mưa thuận gió hòa, đồng ruộng tốt tươi, cuộc sống ấm no, hạn phúc hẳn lên. Để đời đời ghi công ơn ấy, nhân dân đã lập ba ngôi đền thờ và suy tôn bà là Thánh mẫu Thượng ngàn.

Dọc theo dòng suối Mỡ, có 3 ngôi đền toạ lạc: Đền Hạ, Đền Trung và đền Thượng. Khi đến đây, du khách có thể đền làm lễ, cầu bình an, may mắn. Để thuận tiện cho việc đi lại, du khách nên tới đền Hạ trước. Tại nơi đây, du khách cũng được chiêm ngưỡng những vách đá dựng đứng, thác nước chảy xối xả tựa bảy sắc cầu vồng hút mắt. Rời đền Hạ, đi tiếp lên phía trên, du khách sẽ đến được với khu đền Trung cổ kính. Đền Trung sở hữu  khoảng sân rộng, những pho tượng và ban thờ uy nghi. Cuối cùng là đền Thượng. Đền Thượng nằm trên cùng nổi bật với lối kiến trúc “sơn miếu”.

Đền Hạ: Nằm trong kiến trúc tổng thể, đền Hạ có cổngTam Quan – di tích còn sót lại gần như nguyên vẹn qua bao biến cố thăng trầm của thời gian.  Xưa kia đền xây dựng theo lối kiến trúc “ Nội công ngoại quốc ” do sự tàn phá của thời gian, chiến tranh và nhiều lần trùng tu kiến trúc của đền đã thay đổi. Đền được xây dựng khang trang, rộng đẹp nhất vào thời hậu Lê (thế kỷ 15 – 16).

Đền Trung : Nằm tách biệt với khu dân cư, từ xa nhìn lại đền Trung toạ lạc trên mảnh đất có vị trí như một hòn đảo được bao bọc bởi  suối và cây xanh tạo nên vẻ tĩnh mịch, huyền bí và linh thiêng cho ngôi đền. Với điểm tựa gối đầu là núi Bà Bô; Án là rừng Thông và sườn Giông Khế, theo thuyết phong thuỷ đây là mảnh đất tụ linh và ngôi đền nằm trên thế đất “tựa Sơn đạp Thuỷ”. Nối cõi trần với nơi đất thánh là cây cầu bán Nguyệt – lối đi duy nhất vào Đền. Trong đền thờ công chúa Quế Mỵ Nương – Thượng Ngàn Thánh Mẫu và một số bệ thờ theo tín ngưỡng thờ mẫu như: Tam Toà Thánh Mẫu, Vua Cha Bát Hải và Hội Đồng Quan Lớn

Đền Thượng: Khác biệt hẳn với đền Trung và đền Hạ, đền Thượng không có tượng  công chúa Quế Mỵ Nương mà chỉ thờ vọng. Tuy vậy, đền Thượng lại là nơi gây ấn tượng hấp dẫn nhiều du khách đến thăm quan, dâng hương làm lễ bởi kiến trúc và vị trí độc đáo của đền. Đền chỉ có một gian rộng, lấy một tảng đá lớn bên trên làm mái, lấy vách đá xung quanh làm tường, ba bề trên dưới là đá, cả bệ thờ cũng nguyên khối đá. Điều đó khẳng định giúp ta rằng: trải qua bao thế kỷ, đền Hạ, đền Trung thay đổi nhiều nhưng riêng kiến trúc đền Thượng vẫn giữ nguyên kiểu dáng ban đầu.

Đền Trần: Sau khi thăm thú cảnh suối thác tự nhiên trong khu vực suối Mỡ, du khách tiếp tục hành trình tham quan những điểm di tích khác liên quan mật thiết đến khu vực suối Mỡ. Đó là khu đền Trần – nơi thờ đức Thánh Trần. Để đến được đền Trần, du khách phải lên thuyền vượt qua một hồ nước trong xanh, thử cảm giác trèo thuyền trên hồ và ngắm nhìn cảnh núi non trùng điệp vô cùng thú vị. Theo truyện kể của người dân địa phương, xưa kia Hưng Đạo Đại vương Trần quốc Tuấn đã cùng quân sỹ lập đại bản doanh để chặn đứng mũi tiến công của quân xâm lược Nguyên Mông từ Ải chi Lăng kéo về đánh chiếm Vạn Kiếp nhằm tiến về kinh thành Thăng Long. Vì thế tại đây còn những di tích liên quan đến truyền thuyết xưa, như: Ba Dinh Bảy Nến, Bãi Quần Ngựa, Suối Đá Mài Gươm, Thao Trường Luyện Kiếm…

Thác Thùm Thùm: Cũng nằm trong quần thể khu di tích, thắng cảnh suối Mỡ, thác Thùm Thùm còn gọi là Thác Chúa – thác cao  nhất trong hệ thống thác Suối Mỡ, ít được biết đến bởi đường đi gập ghềnh, khó khăn, vào sâu và lên cao không thể đi xe được mà phải đi bộ. Từ đền Trần đến đây mất khoảng 30 phú. Lên tới khu vực thác Thùm Thùm, du khách sẽ bất ngờ trước vẻ đẹp kỳ diệu của dòng thác này. Thác được khoác trên mình một tấm áo choàng bằng nước từ trên cao đổ xuống tạo ra những âm thanh thùng thình, ùm ùm nghe như tiếng trống trận của quân sĩ Hưng Đạo Đại vương Trần Quốc Tuấn.Có lẽ vì nằm ở đầu nguồn nên nước ở đây rất trong xanh và mát. Vì thế, mỗi khi đến đây, du khách không nên bỏ lỡ cơ hội được đắm mình trong bồn tắm tự nhiên, để tận hưởng cảm giác được dòng nước trong lành vuốt ve, giũ sạch những ưu tư và mệt mỏi sau quãng đường vượt rừng. Xung quanh suối thác là một hệ thực vật đa dạng và phong phú.

Hàng năm Hội đền Suối Mỡ được tổ chức hàng năm vào ngày 30 tháng 3 và 1 tháng 4 (âm lịch) với phần lễ trang trọng và phần hội đông vui, nhộn nhịp.ư

Bảo Thoa