Trong dòng chảy toàn cầu của du lịch hiện đại, một khái niệm mới đang định hình lại cách con người khám phá thế giới: du lịch sáng tạo (Creative Tourism). Không chỉ dừng lại ở việc ngắm nhìn hay chụp ảnh, du khách giờ đây muốn tham gia, học hỏi kỹ năng bản địa, tự tay làm và mang về một sản phẩm do chính mình sáng tạo dưới sự dẫn dắt của nghệ nhân. UNESCO gọi đây là hình thức du lịch “kích hoạt tiềm năng sáng tạo của du khách thông qua hành trình học tập sâu về văn hóa đặc trưng của điểm đến”. Và ở Việt Nam, không nơi nào hội tụ đủ điều kiện để trở thành biểu tượng của du lịch sáng tạo bằng tỉnh Bắc Ninh
Với diện tích 4.718,6 km², dân số hơn 3,6 triệu người và quy mô kinh tế đứng thứ 5 cả nước, tỉnh Bắc Ninh hiện là vùng đất sở hữu mật độ di sản văn hóa phi vật thể và làng nghề truyền thống dày đặc: 7 di sản UNESCO, 1.441 di tích lịch sử - văn hóa, hàng nghìn lễ hội, và đặc biệt là hệ thống làng nghề trăm năm tuổi đã trở thành thương hiệu không chỉ của quốc gia mà vươn mình sang thị trường quốc tế: làng tranh dân gian Đông Hồ, làng gốm Phù Lãng, làng đúc đồng Đại Bái, làng gỗ mỹ nghệ Phù Khê, Đồng Kỵ, làng mây tre đan Xuân Hội, Xuân Lai, làng nghề Mỳ Chũ, Bún Đa Mai, bánh đa nem Thổ Hà, Rượu làng Vân, Bánh Đa Kế… Chính những làng nghề này đang biến Bắc Ninh thành “Echizen của Việt Nam” nơi du khách ghé thăm không mua quà lưu niệm, mà sẽ tự tay làm ra chúng.
Du khách trải nghiệm nghề làm tranh dân gian Đông Hồ
Để khai thác lợi thế của tiềm năng của các di sản và làng nghề, tỉnh Bắc Ninh đã có chủ trương phát triển sản phẩm du lịch gắn với bảo tồn và phát triển các làng nghề truyền thống. Bằng nhiều nguồn đầu tư từ các chương trình mục tiêu quốc gia để ưu tiên phát triển làng nghề như tạo điều kiện về quỹ đất, hỗ trợ các nguồn vốn ưu đãi cho phát triển, cải tạo môi trường, đặc biệt chú trọng công tác truyền thông quảng bá nét đẹp làng nghề đến với du khách, đồng thời định hướng, tập huấn kỹ năng làm du lịch cho người dân làng nghề…Chính vì vậy nên sản phẩm du lịch làng nghề Bắc Ninh đã bước đầu hình thành và từng bước phát triển.
Hiện nay, nghệ nhân làng nghề Bắc Ninh không chỉ đang giữ gìn hồn cốt dân tộc, Bắc Ninh đang kể câu chuyện sản phẩm du lịch bằng chính đôi tay của du khách. Tại một số làng nghề, nghệ nhân trở thành người thầy hướng dẫn trực tiếp cho du khách. Chúng ta có thể hình dung tại làng tranh dân gian Đông Hồ (phường Thuận Thành) du khách không còn chỉ đứng quan sát họ được nghệ nhân hướng dẫn các công đoạn khắc bản gỗ, pha màu mực từ lá cây, than tre, hoa hòe… tự tay in từng nét và mang về một bức tranh mang dấu ấn cá nhân hoàn toàn độc bản. Tại làng gốm Phù Lãng (xã Phù Lãng), bàn xoay vẫn quay đều, nhưng người ngồi trước nó có thể là một kiến trúc sư người Pháp hay một nhóm học sinh Nhật Bản - tất cả đều tự tay vuốt đất sét, tạo hình và nung thử những sản phẩm đầu tay trong lò truyền thống. Tại làng đúc đồng Đại Bái, làng Đồng Kỵ, làng Phù Khê, làng mây tre đan Xuân Hội… cũng đã mở cửa xưởng cho những vị khách đặc biệt: tự tay học khắc tên mình, chạm khắc hoa văn trên gỗ, hay đan thử một chiếc giỏ tre. Tại làng nghề Mỳ Chũ, du khách có thể tham gia các công đoạn tránh bánh, cắt và phơi mỳ, tham gia các công đoạn làm bánh đa tại làng nghề Bánh đa Kế… Đây chính là những hoạt động cụ thể của du lịch sáng tạo: chuyển giao tri thức, kích hoạt sự sáng tạo, và tạo ra giá trị lâu dài cho cả du khách lẫn cộng đồng bản địa.
Với rất nhiều lợi thế về vị trí địa lý, tài nguyên văn hoá và cảnh quan thiên nhiên, nhất là khi tới đây sân bay quốc tế Gia Bình dự kiến khai thác đầu 2027, hệ thống cao tốc kết nối Hà Nội – Hải Phòng – Quảng Ninh – Lạng Sơn, và hàng loạt khách sạn 5 sao đang hoàn thiện… Du lịch Bắc Ninh có rất nhiều điều kiện để cất cánh. Điều Bắc Ninh cần làm hiện nay là xây dựng một thương hiệu du lịch sáng tạo thống nhất. Đồng thời cần nhanh chóng triển khai chiến lược đào tạo nghệ nhân tiếng Anh, xây dựng bộ tiêu chuẩn chất lượng trải nghiệm làng nghề, và ra mắt thương hiệu “ Bắc Ninh -Thủ phủ Sáng tạo Việt Nam”, tương lai Bắc Ninh hoàn toàn có thể trở thành điểm đến sáng tạo hàng đầu khu vực trong vòng 3-5 năm tới.
Nghề gò, đúc đồng Đại Bái
Gợi ý bốn chương trình du lịch sáng tạo không nên bỏ lỡ khi muốn trải nghiệm Bắc Ninh của du khách:
1. Kinh Bắc hành trình sáng tạo – 2 ngày 1 đêm: Hà Nội - Đền Đô - Làng tranh dân gian Đông Hồ (trải nghiệm in tranh) - Làng mây tre đan Xuân Hội - Làng bánh cuốn Mão Điền - đêm Quan họ tại làng Diềm - Phù Lãng (làm gốm men da lươn). Một hành trình đưa du khách từ người quan sát thành người sáng tạo thực thụ.
2. Hành trình Dệt tinh hoa di sản – 2 ngày 1 đêm: Kết hợp làng nghề với không gian tâm linh và sinh thái: Hà Nội - Làng tranh dân gian Đông Hồ - chùa Vĩnh Nghiêm - Tây Yên Tử - cộng đồng dân tộc Nùng, Dao tại Bản Ven, Bản Mậu (học dệt thổ cẩm, làm bánh gio, làm nhạc cụ dân tộc) - vườn cây ăn quả Lục Ngạn. Phù hợp với khách châu Âu, Nhật Bản, Hàn Quốc yêu thích du lịch chậm và trải nghiệm sâu.
3. Hành trình Bắc Ninh mùa hoa trái - 2 ngày 1 đêm: Hà Nội - Hồ Cấm Sơn ( trải nghiệm ngư dân) - Vườn cây ăn quả thôn Muối - Đền chùa Khánh Vân - Làng nghề mỳ chũ Thủ Dương ( trải nghiệm một ngày làm mỳ với người dân). Một trải nghiệm không gian văn hóa người dân tộc Sán Dìu và khung cảnh thiên nhiên độc đáo
4. Bắc Ninh Dấu ấn trải nghiệm – 2 ngày 1 đêm: Dành riêng cho phân khúc cao cấp: lưu trú Vinpearl Bắc Ninh hoặc resort Senna, workshop riêng với các nghệ nhân ưu tú (khắc tranh ván gỗ, làm gốm men hoàng cung, học khảm trai tinh xảo), bữa tối Quan họ riêng tư và bộ quà tặng cá nhân hóa hoàn toàn độc bản. Đây là sản phẩm Bắc Ninh có thể định vị ngang tầm các trải nghiệm thủ công cao cấp tại Kyoto - Nhật Bản.
Mô hình du lịch sáng tạo không chỉ là một xu hướng mà là tương lai tất yếu của ngành du lịch trong kỷ nguyên mới. Bạn đã sẵn sàng để tự tay in bản tranh Đông Hồ mang tên mình, hay đúc một chiếc chuông đồng vang mãi ký ức Việt Nam? Bắc Ninh đang chờ bạn trở thành một phần của di sản.
Lê Phương Dung
